B İ Y O G R A F İ T İ

K-KAT KAT HAKİKAT VE YOĞURA YOĞURA YORUM ÜZERİNE

2011-10-29T14:57:00.002+03:00

(…)

AŞKINLIK

Deleuze’ün yakın çağdaşı ve Deleuze’ün felsefi çalışmalarından birinin konusu olan Michel Foucault (1926-1984), kendini özgürleştirmeye çalıştığı Batı düşüncesi geleneğini ‘aşkınlığa bağımlılık’ olarak tanımlamıştı (Foucault 1972). Aşkınlık (transandantaldan epey farklı olan aşkınlık) aşkın-olan veya dışarıdaki şeydir. Foucault’ya göre düşünme biçimimiz ve kurumlarımız daima bir ‘dışsallık’a dayanmaktadır: bilebileceğimizi, açığa çıkarabileceğimizi veya yorumlayabileceğimizi hissettiğimiz ve bize bir kuruluş verecek bir şeye. Foucault bunun bir ‘bilgi etiği’ ile, bir dış dünyaya dair olguları doğru anlarsak ne yapacağımızı bileceğimizi varsaydığımız bir ‘bilgi etiği’ ile sonuçlandığını öne sürmüştü. Deleuze, Foucault’ya ilişkin kitabında, felsefeye dair ilk yapıtında ve psikanalist Guattari’yle birlikte yazdığı son yapıtında aşkınlığın ötesine giden bir yol işaret eder. Nihai bir hakikate itaat etmeye çalıştığımız bir ‘bilgi etiği’ olarak aşkınlığın tersine, Deleuze kendi felsefesini bir amor fati etiği olarak tanımlamıştı: olana sevgi (olanın ötesinde, dışında veya olana aşkın bir hakikat, gerekçelendirme veya bir kuruluş arayışı değil) (Deleuze 1969). Bu ‘olan’ı olumlama süreci kısmen, felsefenin eleştirel olmaktan daha fazlası olmak, çok daha fazla eleştirel olmak zorunda olduğu anlamına geliyordu. Aşkınlığın yanılsamalarının açığa çıkarılması yeterli değildi, icat ettiğimiz tüm kuruluşların –Tanrı, Varlık, Hakikat- verili olmaktan çok icatlar olduğunu göstermek yeterli değildi. Ama bu icat ediş sürecinin olumlu yanını da görmemiz gerekir. Kendisini büyük bir dışarının imgelerinde köleleştirebiliyorsa, düşünme nedir? Bu bize, tam da düşüncenin gücünde üretken, olumlu ve özgürleştirici bir şey olduğunu söylemiyor mudur?

Aşkınlığın en belirgin ve en genel biçimi (ve Foucault’nun betimlediklerinden biri) hakikattir. Söylediğimiz ve yaptığımız şeyleri kendimiz ve dünyamız arasındaki ilişkilerin sonucu olarak görmek yerine, yorumlanmayı, açığa çıkarılmayı veya ifşa edilmeyi bekleyen bir anlam veya hakikat olduğunu tahayyül ederiz. (Deleuze ve Guattari’nin (1980) ‘yorumlama hastalığı’ (interpretosis) olarak tanımladığı hastalıktır bu.) ‘Keşişleri’ (bizi hakikate ulaştıracak olanları) ve (arzularımızı terk edip kendimizi sözde daha yüksek ideallere tutsak ettiğimiz için) ‘çilecilik’i üreten tam da bu hakikat icadıdır. Daha da önemlisi, bu süreç bir bütün olarak nihilizme yol açar: görünüşlerin arkasında tahayyül ettiğimiz o daha yüksek, daha gerçek dünya kavranamaz olup çıktığında düşülen ümitsizlik/çaresizlik.

(…)

‘Gilles Deleuze’, Claire Colebrook, 2002

S-SEV BENİ

2011-09-15T14:30:00.015+03:00

'Paradise', Stijn Gisquiere, 2003

V-VÜCUT YOK

2011-09-13T14:34:00.004+03:00

Binanın duvarına, uyum ya da uyumsuzluk derdi olmadan sadece çarpıcı olma gailesiyle asılmış onlarca, hayır yüzlerce, rengârenk, hayır renkli, renk renk giysi. Binanın duvarına… Tam önünden geçerken rüzgâr bir gömleğin kolunu havalandırıyor. Gömlek kolu dur diyor, dikkat et şuradan tramvay çıkabilir. Kırtasiyeye uğrayacaktın, uğradın mı?

Gömleğin iki giysi üstünde kırmızı bir mini etek. Gösterecek güzel bacakları olmadığından mıdır, rüzgâra direnir gibi duvara yapışmış. Gömleğin kolları mini eteğin hüznünü anlıyor. Bir bacak, iki bacak ne işe yarar? En köşede turuncu-mavili bir tişört. Turuncusu lazer parlaklığında, mavisiyse daha yumuşak. Çocuk tişörtü mü bu? Yok, sadece kısa kesim, kadın tişörtü. Göbeği açıkta bırakanlardan. Göbek yok. Bir göbek yok. Göbek bağı derinden kesilmiş, küçük tepeciği olan bir göbek yok. Bütün tezgâhtarlar gece geç çıktıklarında dükkândan, vitrin mankenlerini soymayı düşünür herhalde. Bunu düşünüyor göbeği açıkta bırakan kısa kesim kadın tişörtü.

Biraz aşağıda gri bir boğazlı kazak. Bir boyun yok. Sarabileceği bir boyun yok. Bütün bilgisayar tamircileri rüyalarında defalarca Windows mu yükler, diye düşünüyor gri boğazlı kazak.

Çorapların ayakları yok. Sutyenlerin memeleri yok. Külotların da kalçaları… Yok. Kasaplar çayırlarda otlayan ineklerin kaç kilo çekeceğini mi hesap eder, diye düşünüyor çoraplar, sutyenler, külotlar.

Pantolonlar, bluzlar, hırkalar, yine tişörtler ne kadar çok tişörtler, kimisi ciddi kimisi gerçekten de laubali başka gömlekler, yalnızca sonbahara girerken giyilmesi icap eden montlar, şortlar, kapriler, bermudalar, tunikler, mayolar, bornozlar, slipler, boxer’lar, dantelli gecelikler. Eller, kollar, parmaklar, bacaklar, bacakların baldırları, ayaklar, dizler, yaralanmış dizler, kararmış dizler, düzgün ayak parmakları, başparmağı biraz yamuk diğerleri ince uzun ayak parmakları, başparmağın yanındaki daha uzun ayak parmakları, topuklar, düz gelen topuklar, çıkıntı yapmış topuklar, sırtlar, omuzlar, düşük omuzlar, geniş omuzlar, güvenli omuzlar, güven veren omuzlar, güven arayanlar için omuzlar, beller, ince beller, kavisli, kavissiz beller. Yok.

Bir masal devi olamayacak kadar sevimsiz, küt ve iri binanın üzerindeki giysiler rüzgâr üfürdükçe bir sağa bir sola kaçamak bakışlar atıyorlar. Soldaki sokaktan girip kırtasiyeye doğru ilerliyorum. Adres değişikliğinden dükkân kapalı. Hadi gel!

K-KİMSE BİRBİRİNE İNANMIYOR

2011-09-12T15:36:00.004+03:00

“Bir dakikanızı alacağım, engelliler için bir dergimiz…”

Bankta oturuyordum. Elimde iki kitap, bir sigara... Kitaplardan biri ‘Seni İçime Gömdüm’, diğeri yeniçerilerle ilgili. Sigara ise tütün ve sabahları sisle uyanmayla…
“Tabii de şey…” dedim.
“Yalnızca bir dakika.” dedi, benimle bir dakika.
“Yalnız, şu an param yok yanımda”. Başka yerde olduğu anlamı çıkıyorsa da yanımda ve başka bir yerde param yoktu. Buna inanmadı. Bir şey demedi ama inanmadığı çok belli, hiçbir şey anlatmadan –engelliler, dergimiz, siz… gidiverdi. Beni orada öyle bırakıverdi. Üzüldüm dersem yalan olur. Param olsaydı verirdim dersem, o da yalan olur. Belki de verirdim, onu da bilmiyorum. Bir keresinde takribi üç saat içinde bir icmihal (mızraksız), bir adet gül ve su almıştım bir meczup, bir Çingene kızı ve bir çocuktan. Bir daha alacağımı sanmıyorum ama almıştım.
E, n’olmuş yani ben de ruhsal engelliyim diyecek kadar şımarık değilim. Sol omzum arada bir ağrıyıp karıncalansa da sağlam sayılırım. İki kere ikinin her koşulda dört etmeyeceğini bilecek kadar da zekâ sahibiyim. Ama bana inanmadı. İnanmadı çünkü elimde iki kitap vardı. Paran yoksa kitabı nasıl aldın? Biri vermiştir falan, bunu geçebiliriz. Bankta oturmuş kitap okuyacak kadar zamanın, başka dertlerin olmayacak kadar lüksün varsa, vardır, rahatsındır. Ve de bankta oturmuş kitap okuyan insanların parası olur.
Vallahi billahi yoktu.
Sigaranın ise bu bahisle ilgisi yok.

Yan bankta oturan adam yerinden kalkmadan bana dönüp “Bunları fena harcadılar” dedi, parasız olduğumun inandırıcı olmadığının kanıtlarından yeniçerilerle ilgili diğer kitabı kastederek, “yaprak gibi sallandırdılar ağaçlarda”. Vakvak, yaprak… Tam uyak.
“Öyleymiş” dedim.

“Ben de Boşnakım, ordan biliyorum. Sağ kalanlar da aylarca saklanmak zorunda kaldı. Biz Kırklareli’ne kaçtık. Yıldız dağları vardır, en yukarıları orman, aylarca ormanda yaşadık. Geceleri bazılarımız köye iner yiyecek falan getirirdi. Günlerce ot bok yedikten sonra pastırmalar, peynirler falan hayvan gibi karnımızı doyururduk. İşte o zaman canımız bir tütün çekerdi ki, aç kaldığımız günleri arardık. Bir sigaran var mı?”

“Sigaranın bu bahisle bir ilgisi yok” diyemedim ama “yok” dedim. Tabii ki vardı ama yok dedim. Yeniçeri olduğuna inanmamıştım. Bir kere analiz yapmamıştı. Padişahın kendi ordusunu yok etmesinin uluslararası konjonktürde pek mânâlı olmadığını, tarım ve ticaret yoluyla yeniçerilerin burjuvazinin Müslüman kanadını oluşturmaya başladığını falan söylememişti. “Yok” dedim, “kalmadı”.

Sonra da servis geldi zaten.

U-UYUMADAN ÖNCE

2011-09-07T17:35:00.005+03:00

'Cinq Mille Kilomètres par Seconde', Manuele Fior, 2010

A-AKŞAM VE LAMBA

2011-09-07T14:40:00.003+03:00

O üzüntü birdenbire gelir. Hava yağmurludur. Bir sonu gelmeyecek başlangıç. Böyle sürüp gidicik gibidir her şey. Öyle ki çocuklar bile çirkindir. Sokağın çamuru, bu her tarafı kaplayan; gökyüzünden ağaca, ağaçtan duvara, duvardan denize, denizden vapura, vapurdan çımacıya, çımacıdan kaptana, ondan tekrar denize, yine karaya, yine ağaca ve duvara, duvardan yoldan geçene vuran bir rengin en koyusudur. Ah! Gündüz, bu pis ışık bir bitse de kararıverse ortalık, ışıklar bir yansa…
İşte yalnız iki umut vardır: Akşam ve lamba…

‘Şehrin Sabahları ve Adamlardan Biri’ - ‘Havuz Başı’, Sait Faik, 1951

B-BİR DE BÖYLESİ

2011-09-07T14:32:00.002+03:00

(...)

Kırlangıç yuvasındaki kadın sabahları gözükürdü. Islak saman rengi saçları vardı. Tarar, durmadan, yorulmadan, saatlerce tarardı. Kırlangıç yuvasına kadın sığar mı? demeyin. İnsan aklına sığan şeyleri bir yol hayal buyurun. Kırlangıç yuvasına bir kadın sokmuşuz, saçlarını, ıslak saman rengi saçlarını tarar dururmuş. Ne zararı var size? Varsın, bir de böylesi bulunsun, hiç değilse Abasıyanık'ın yazısında. Bıktım doğrusu artık, oturup insanoğlunun çektiğini, çekmediğini anlatmaktan. Bıkmaktan geçtim, anlatamadım. Yazdım, beceremedim. Kendi kendimi ne aynada, ne düşte, ne hayalde, ne fotoğrafta göremedim de sarı saçları var dedim. Gözleri yarada yan bakardı, dedim. Akşamları iki kadeh içerdi, dedim. Şuna güler, şuna üzülürdü, dedim. Ona çok haksızlık ettiler, dedim. Zengine sövdüm. Fakirine enayi gibi acıdım. Nerdeyse dünyaya nizamat vermeye kalkacaktım.

‘Kırlangıç Yuvasındaki Kadın’ – ‘Son Kuşlar’, Sait Faik, 1952

Resim: Adriano Da Vincentis

B-BEN BİR ACAYİP OLDUM

2011-08-25T16:56:00.001+03:00

(…)

Bunlar hayal ama, mahallemi ben böyle seviyorum işte! Hele eski tanıdıkları hiç görmek istemiyorum. Arasıra mahallede onlardan birine rastlıyorum.
-Vay! Sen burada ha?
Boynumu büküp, “Ne yapayım?” der gibi bakıyorum.
-Kim bilir ne dalgan vardır? –diyorlar.
Sonra:
-Ulan! Serserilikten vazgeçmedin gitti.
Serserilikten değil, kendimden vazgeçtim ama, dert anlatamıyorum. Kimisi:
-Bilirim seni, hınzır, gene kimin peşindesindir kim bilir? –diyor.
Kendi peşimi bile bıraktım. Ama o marangozun dostu, bir gözüne karatavuk oturmuş, elleri çukur çukur, esmer Yahudi kızına bayılıyorum. Kim bilir ne tatlı yerleri vardır, kalın bacaklarından gayrı.

(…)

Bir ara ne düşündüm bilir misiniz? Şu bizim dükkânla evi satayım. O sazlı gazino yok mu hani, söz açtığım? Orada, dışarı siparişlerini gören kız vardı ya –hani alnı dar olanı- onu metres tutayım. Bir sene sonra da öleyim.
Bineyim bir Boğaziçi vapuruna, günün birinde. Bebek’le Arnavutköy önlerinde arka taraftaki oturduğum kanepeden kalkayım, etrafıma bakayım; kimseler yoksa, denizin içine bırakıvereyim kendimi.

‘Lüzumsuz Adam’ – ‘Lüzumsuz Adam’, Sait Faik, 1948

B-BANA BENZER BİRTAKIM ADAMLAR

2011-08-25T15:12:00.002+03:00

(…)

-Ağabey –dedi-, buradan bana benzer birtakım adamlar geçti mi?
Paltomun yakası içinde yarı yarıya kaybolmuş kafamı çıkardım. Kafamı bir iki defa salladım. Soğuğa alışmamış, mukavemete hazırlanmış gibiydim. Kulaklarımı keskin bir rüzgâr ısırdı. Adama baktım:
Bana benzer adamlar… Bütün insanlar birbirine aşağı yukarı benzemez mi? “Bana benzer adamlar” ne demekti?
Evet, adamın hakkı vardı. Ona benzer adamlar, ötekilerden kolaylıkla ayrılabilirdi. Kış günü bir şehirde insanlar palto, şapka giyer, ayaklarında fotinler vardır. Belki paltolarının renkleri, şapkalarının kurdeleleri ve alamerikan, yahut alaturka şapkalarıyla birbirlerinden ayrılabilirler; icap ederse.

(…)

‘Birtakım İnsanlar’ – ‘Semaver’, Sait Faik, 1936

Fotoğraf Ara Güler, ‘Yağ iskelesinde iş bekleyen hamallar’, 1954

A-ALEKSANDRA

2011-08-25T14:18:00.004+03:00

“Aşkla alay etti” dediği Aleksandra, Sait Faik’in büyük aşkıdır. Esmer, orta boylu, kıvırcık saçlı, yüz hatları sertçe bir kadındır. Amcası razı olmadığı için evlenemediği Aleksandra’nın kendisini sevdiğine bir türlü inanamayan Sait Faik, bir arkadaşıyla söz birliği ederek Aleksandra’ya bir oyun oynamış: Arkadaşı, bir akşam Sait’ten gizli Aleksandra ile buluşmak isteyecek ve o, bu teklifi kabul ederse Sait Faik, Aleksandra’nın kendisini sevmediğini anlayacakmış. Neler olup bittiğini bilmeyen Aleksandra, bu teklifi kabul etmiş. Bunu duyan Sait Faik, o kadar sinirlenmiş ki Ada’da oldukları bir gün Aleksandra’nın üzerine yürümüş.
Bu olaydan sonra bir daha hiç görüşmemişler ama Sait Faik, Aleksandra’yı hiç unutmamış, unutmaya çalıştıkça, yaşadığı yere gitmiş, sokağında dolaşmış, gördüğü her yüzde onu aramış. Yıllar sonra bir kez, bir dişçi muayenehanesinde karşılaşmışlar ama birbirlerine tek söz etmemişler.

'Sait Faik 100 Yaşında - Sait Faik Kılavuzu', Kitaplık, Sayı: 94 / Mayıs 2006 Hazırlayan Sevengül Sönmez,

S-SENİ DAMARIMDA

2011-08-24T17:01:00.002+03:00

Sandalın içindeki güneşten, gökyüzündeki tozdan, ağacın kırmızısından mı ay doğuyordu. Bir dudağım yerde, öteki dudağım kuyruğunda ateş gibi gidip geliyordu içimden.
“Seni damarımda, bileğimde atıyorum.”
Yıldızlar asılmıştı ağaçlara. Soğuk kandil kandil sarkıyordu. Yanımda dostların en koyusu, kadehimde sakız rakısı, dilim kekeme, elimde olta, oltanın elinde zoka, sandalda Barba Stanco, küpeştede Sivriada, yıldızlar bağrımda; dümendeyim. Motor hışır hışır hışırdıyor. Köpek sesleri geliyor dostçasına. Ağaçlar yıldızları, ağaçlar tepeleri, köpek sesleri sabahları getiriyor. Bir balık kokusu içiyorum. Bir Rum evinden midye tavası, bıyıklarımın içinden anason kokusu geliyor

‘Kalinikhta’ – Az Şekerli, Sait Faik, 1954

Resim Bilgin Hürcan

A-ANLATMA İSTEĞİ

2011-08-24T16:25:00.006+03:00

“Yeni” Olmaktan Yılmayan Öykücü: Sait Faik

Sait Faik, öyküde gerçekleştirdiği yapısal ve içeriksel yeniliklerle, ardındaki edebiyat geleneğiyle ilişkisiz olduğu ve birinci kişi anlatıcının “anlatma isteği”yle biçimlendiği hissedilen “özgün” öykücülük anlayışıyla, öykünün yazınsal bir tür olarak önem kazanmasında büyük bir rol oynamıştır. Süha Oğuzertem, “Zarifçe Sollayan Saitçe” başlıklı yazısında, Sait Faik’in özgünlüğünü şu şekilde ifade eder: Sait Faik, görülmemiş, bilinmeyen bir öykü tarzı yaratmıştır. Bu tarz, dönemin resmen iktidar ve fiilen ihtiyar olan edebiyatını hedef alan “yeni” yazıcıların (Nâzım Hikmet, Garip, Kırk Kuşağı) eşitlikçi eğilimleriyle beslenen ortamda gelişmiştir. O ana kadar, erken modern öyküleme, “klasik” denebilecek yapıtlarını vermiştir. Sait Faik de bu tür öykülemeyi uygulamakta zorluk çekmemiştir. Ancak getirdiği yeni tarz, uygulaması olmayan ve kişisel olduğu ölçüde türleşemeyecek bir yaklaşımı ifade eder.

(...)

‘Kabuğunu Kıran Hikaye - Türk Öykücülüğünde 1950 Kuşağı’,
Jale Özata Dirlikyapan, 2010,

F-FİLİM HAYRİ

2011-08-22T17:00:00.007+03:00

Film, fena rejisör değildir! Sanki dünya yüzündeki bütün sakatlıkları, namussuzlukları o düzleyecek, o namuslu edecektir. Birçok evin camları onun tarafından kırılmıştır. Evler hava alsın, içeriye biraz temiz hava girsin diye bu işi yaptığını karakolda söylemiş, imza atamadığı için parmağını kâğıda basmıştır. (…) Ben bunları sonradan öğrendim. O akşam yaptığı mühim bir şey değildi. Bir polis sordu:
“-Seninkinin evinin camlarını kırmışsın?
“-Kırarım efendim. Tabii kırarım. Karım!..
“-Karın da olsa kıramazsın ya? Karın değil. Evli misiniz?..
“-Hayır, evli değiliz, ama karım sayılır.
“-Sen sayıyorsun, tabii!
“-Ya kim sayacak?
“-Şimdi bırak onu… Kırdın mı?
“-Kırdım efendim.
“-Sebep?
“-Eve adam almış.
Genç polis garip garip baktı:
“-Alır a birader. Orası umumî ev oğlum. O da kahpe…
“-Yok efendim, orasını affedersiniz. Katiyen kabul etmem. Benim karım orospu değildir. Katiyen kabul etmem.
O zamana kadar ayakta duran, Film Hayri’yi getirmiş olan İstanbul çocuğu açıkgöz bir bekçi:
“-Doğru, memur bey –dedi-, katiyen öyle kadın değildir.
“-Anlamıyorum yahu! Kerhane be!
Bekçi de Film Hayri de bağırıştılar:
“-Olsun…
Bekçi izahat verdi:
“-Çok iyi bir kadındır. Ama bu herif çok kıskanç. Bu kadına birisi baktı mı, katiyen müşteriye çıkmaz. Eh zaruret! Herif bırakırsa ne yapacak? Namusuna namuslu kadındır.
Film Hayri:
“-Kabahat bende –dedi-. İki hafta ihmal etmiştim

'Yorgiya'nın Mahallesi', Havada Bulut, Sait Faik,1951

S-SEVİYORDUM BE ABİ!

2011-08-17T14:34:00.002+03:00

Bir evden deli gibi birisi fırlıyor. Üstüme çullanıyor.

"Dostumu öldürdüm abi!" diyor, "sakla beni."

Paltomun cebini gösteriyorum. Dikişlerinden yağmur girmiş, sabahki yediğim simitin susamları kokan cebimi. Girip kayboluyor.

"İsmin ne senin?" diye sesleniyorum cebime.
"Hidayet"
"Neden öldürdün, Hidayet?"
"Seviyordum be abi!"
"Nasıl seviyordun, hidayet?"
"Deli gibi be abi! Gün onunla ağarıyordu. Ben susam helvası satarım abi gündüzleri. Cebin de mis gibi simit kokuyor abi. Gün onunla ağarır; onunla kararırdı. Bir dakkam yoktu onu düşünmediğim. Abi, rüyada gibi yaşardım. Her laf gelir gider ona dayanırdı. İnsanlar bana bir laf söylerdi. O ne cevap verebilir, diye düşünürdüm. Bir şey alacak olsam o alır mıydı acaba, derdim. Bir şey yesem içime sinmezdi. Biri yol sorsa o gösterir miydi diye kafama sormayınca ve içimde o yol göstermeyince aptal aptal bakardım. Bir güzel şey görsem ona göstermezsem, gösteremediğim için zevk alamazdım güzel şeyden"
"İsmi neydi?"
"Pakize"
"Sonra Hidayet?"
"Sora abi.. Hava kararırdı. Susam helvalarını kahveye bırakır, iki bardak şarap içmeye koşardım. Afyon mu katardı pezevenk meyhaneci nedir, içer içmez Pakize karşıma dikiliverirdi capcanlı, sıcacık."
"Sahiden mi?"
"Yok be yalancıktan, hülyadan be abi! Artık konuşur dururdum be abi."
"Sus, gelen var hidayet."

Hidayet, paltomun cebinde bir susam tanesi gibi büzüldü.
Yağmur dinmişti. Ortalık bir parça ağarmış gibiydi.
Hidayet cebimden seslendi:

"Anlatayım mı ötesini abi?"
"Anlatma, yeter bu kadarı."
"Peki abi, sustum. Nasıl istersen abi. Ama anlat beni Panco'ya emi?"
"Anlatırım Hidayet."
"Ama ötesi daha kıyak abi."
"Ötesini ben uydururum Hidayet. Sen çık cebimden. Palto da ıslandı. ikinizi birden kaldıramıyorum, yoruldum"
"Peki abi."

Cebimdeki susam pire oldu. Fatih Camii avlusunun çitlembik ağacının dibine doğru fırladı gitti. Karanlıkta bir kıvılcım, kara bir kıvılcım gibi pırıldadı.

'Öyle Bir Hikaye' - 'Alemdağda Var Bir Yılan', Sait Faik, 1954

I-I SHOT THE SHERIFF

2011-07-24T13:05:00.002+03:00

Komançiler (Apaçiler değil, onlar delikanlı) saldırmış, Karabaş Deresi’ndeki evleri ateşe vermişler. Şerif (Bitlisli Can –Bitlisli adam Can olur mu, olmuş işte. Belki de Kürtçe bir ismi vardı da bir de Türkçesini koydular. Ha, biz ona Cons bazen de Coni diyorduk o ayrı. Yıllar sonra kalpazanlıktan 2 yıl yattı, vardı bir sosyopat hali zaten) dedi ki “Herkes silahını alsın, gelsin. Nevada’ya gidiyoruz” . Dağıldık.

Yarım saat sonra teçhizatlı vaziyette ormanda (Karabaş Camii’nin arkası. Biri incir 4-5 ağaç. Orman yani…) buluştuk. Nevada’ya gideceğiz de hava çok sıcak. Nevada dediğin yer çöl zaten. Kimse havaya girememiş belli, yarım saatte kalmış herkesin aklı. Evler de serin, ne gerek var Nevada’ya şimdi. Neyse, kimse de bozmuyor ama. Dedi ki şerif: “Komançilerden intikamımızı almayan göt olsun, hadi dağılın!”

Atladım atıma. Torbamda zeytin kara, ara da Komançi ara.

Salıpazarı’na doğru sürdüm önce, dörtnala değil ama, sadece dıgıdık dıgıdık. Amerikan Pazarı’ndan döndüm, Yolcu Salonu’nun ordan Karaköy. Kerhanenin yanından Çingene Mahallesi’ne ve tekrar ormana döndüm. Ter içindeyim. Kimse yok.

Ne gelen var ne giden. Belli ki millet Komançi arıyor, tek göt ben miyim dedim atladım atıma yeniden Boğazkesen’den yukarı. Yeniçarşı yokuşu oldu Rocky Mountains, çık çık bitmiyor. Galatasaray’dan Tünel’e doğru dıgıdık dıgıdık, yok! Etrafta ne Komançi var ne şerif Cons. Bayağı da yoruldum, atım da susamış, Kumbaracı’dan bastım, hafiften rüzgâr saçlarımda. I’m a lonesome cowbooooy! Muhittin’i gördüm, marangozda çıraklık yapıyor bu yaz sıcağında. Dedi ki onlar çoktan eve gitti

Siktiiiir.

Bundan sonra kovboy olan ibnedir dedim içimden, ki Andy Warhol da bunu teyit ediyor, gittim eve.

S-SOUL TO BARUCH

2011-07-24T11:29:00.002+03:00

‘Ruh’ da olsa soul ‘beden’dir. Aşk, seks, acı, keyif, hüzün, öfke… bütün passion’lar sallanan bedenlerde. Shake it up baby! Hayatı olduğu gibi, kılçıksız haliyle bedenlerde kabul etmek. Önce kabul etmek, olduğu gibi. Aretha Franklin’in koca memelerinden Amy Winehouse’un melankolik kemiklerine, Wilson Picket’ın kıçyakan acı biber gırtlağından Sam Cooke’un dişlerine ruh ancak bedense eğer –ki öyledir MMMMMMMMMMMMMMMM!

K-KAÇIŞ

2011-07-23T22:38:00.004+03:00

Seni seviyorum.

Seni seviyorum. Seni seviyorum.
Ben de seni seviyorum.

Seni seviyorum. Seni seviyorum. Seni seviyorum.
Ben de seni seviyorum. Ben de seni seviyorum.
Ömrüm seni sevmekle nihayet bulacaktır.

Seni seviyorum. Seni seviyorum. Seni seviyorum.. Seni seviyorum.
Ben de seni seviyorum. Ben de seni seviyorum. Ben de seni seviyorum.
Ömrüm seni sevmekle nihayet bulacaktır. Ömrüm seni sevmekle nihayet bulacaktır.
Benzemez kimse sana.

Seni seviyorum. Seni seviyorum. Seni seviyorum. Seni seviyorum. Seni seviyorum.
Ben de seni seviyorum. Ben de seni seviyorum. Ben de seni seviyorum. Ben de seni seviyorum.
Ömrüm seni sevmekle nihayet bulacaktır. Ömrüm seni sevmekle nihayet bulacaktır. Ömrüm seni sevmekle nihayet bulacaktır.
Benzemez kimse sana. Benzemez kimse sana.

Seni seviyorum. Seni seviyorum. Seni seviyorum.. Seni seviyorum. Seni seviyorum. Seni seviyorum.
Ben de seni seviyorum. Ben de seni seviyorum. Ben de seni seviyorum. Ben de seni seviyorum. Ben de seni seviyorum.
Ömrüm seni sevmekle nihayet bulacaktır. Ömrüm seni sevmekle nihayet bulacaktır. Ömrüm seni sevmekle nihayet bulacaktır. Ömrüm seni sevmekle nihayet bulacaktır.
Benzemez kimse sana. Benzemez kimse sana. Benzemez kimse sana.
Senisenisenisana.

İ-İMALAT

2011-06-29T14:26:00.006+03:00

“Beden bedendir. Tektir. Organa ihtiyacı yoktur. Beden asla bir organizma değildir. Organizmalar bedenin düşmanlarıdır.”

(...)

“Ağız yok Dil Yok Dişler yok Gırtlak yok Karın yok Anüs yok
Kendimi ben yeniden Yaratacağım”

Antonin Artaud , ‘Tanrı Yargısının İşini Bitirmek İçin’, 1948

Desen: Antonin Artaud, 'Les Illusions de l'ame', 1946

A-AĞIT

2011-05-25T13:48:00.001+03:00

(...)

Yet each man kills the thing he loves
By each let this be heard,
Some do it with a bitter look,
Some with a flattering word,
The coward does it with a kiss,
The brave man with a sword!

Some kill their love when they are young,
And some when they are old;
Some strangle with the hands of Lust,
Some with the hands of Gold:
The kindest use a knife, because
The dead so soon grow cold.

Some love too little, some too long,
Some sell, and others buy;
Some do the deed with many tears,
And some without a sigh:
For each man kills the thing he loves,
Yet each man does not die.

Oscar Wilde, 'The Ballad of the Reading Gaol'dan, 1898

9- MURMUR

2011-05-18T16:47:00.002+03:00

REM – 1983

TALK ABOUT THE PASSION (Berry, Buck, Mills, Stipe)

Empty prayer, empty mouths, combien reaction
Empty prayer, empty mouths, talk about the passion
Not everyone can carry the weight of the world
Not everyone can carry the weight of the world

Talk about the passion
Talk about the passion

Empty prayer, empty mouths, combien reaction
Empty prayer, empty mouths, talk about the passion
Combien, combien, combien du temps

Not everyone can carry the weight of the world
Not everyone can carry the weight of the world
Combien, combien, combien du temps

Talk about the passion
Talk about the passion

Resim: Cy Twombly, ‘Tiznit’, 1953

8- DAYDREAM NATION

2011-05-18T16:34:00.002+03:00

Sonic Youth – 1988

TEENAGE RIOT

You're it
No, you're it
Hey, you're really it
You're it
No I mean it, you're it

Say it
Don't spray it
Spirit desire (face me)
Spirit desire (don't displace me)
Spirit desire
We will fall

Miss me
Don't dismiss me

Spirit desire

Spirit desire
We will fall
Spirit desire
We will fall
Spirit desire
We will fall
Spirit desire
We will fall

Everybody's talking 'bout the stormy weather
And what's a man do to but work out whether it's true?
Looking for a man with a focus and a temper
Who can open up a map and see between one and two

Time to get it
Before you let it
Get to you

Here he comes now
Stick to your guns
And let him through

Everybody's coming from the winter vacation
Taking in the sun in a exaltation to you
You come running in on platform shoes
With Marshall stacks
To at least just give us a clue
Ah, here it comes
I know it's someone I knew

Teenage riot in a public station
Gonna fight and tear it up in a hypernation for you

Now I see it
I think I'll leave it out of the way
Now I come near you
And it's not clear why you fade away

Looking for a ride to your secret location
Where the kids are setting up a free-speed nation, for you
Got a foghorn and a drum and a hammer that's rockin'
And a cord and a pedal and a lock, that'll do me for now

It better work out
I hope it works out my way
'Cause it's getting kind of quiet in my city's head
Takes a teen age riot to get me out of bed right now

You better look it
We're gonna shake it
Up to him

He acts the hero
We paint a zero
On his hand

We know it's down
We know it's bound too loose
Everybody's sound is round it
Everybody wants to be proud to choose
So who's to take the blame for the stormy weather
You're never gonna stop all the teenage leather and booze

It's time to go round
A one man showdown
Teach us how to fail

We're off the streets now
And back on the road
On the riot trail

Resim: Mark Rothko, ‘No 10’, 1950

7- GHOST STORIES

2011-05-18T16:08:00.003+03:00

Dream Syndicate - 1988

SOMEPLACE BETTER THAN THIS

Tonight we define the sentence of time
Gracefully apart from the rest
You wear the things you wore in your dreams
The way they'll remember you best

No regrets, no remorse
No need to put up a fight
It's the last thing we're doing
So make sure that we're doing it right
Last exit please, the greatest of ease
Seal it with a kiss
Cause tonight, tonight we'll follow the light
To someplace better than this

Look at the way the others have gone
Dying and crawling along
you swore you'd never end up like them
Finding that you might be wrong

No regrets, no remorse
No need to put up a fight
It's the last thing we're doing
So make sure that we're doing it right
Last exit please, the greatest of ease
Seal it with a kiss
Cause tonight, tonight we'll follow the light
To someplace better than this

Resim: Emil Nolde, 'Kind und Grosse Vogel', 1912

6- BARRETT

2011-05-17T19:09:00.001+03:00

Syd Barrett - 1970

DOMINOES

It's an idea, someday
in my tears, my dreams
don't you want to see her proof?
Life that comes of no harm
you and I, you and I and dominoes, the day goes by...

You and I in place
wasting time on dominoes
a day so dark, so warm
life that comes of no harm
you and I and dominoes, time goes by...

Fireworks and heat, someday
hold a shell, a stick or play
overheard a lark today
losing when my mind's astray
don't you want to know with your pretty hair
stretch out your hand, glad feel,
in an echo for your way.

It's an idea, someday
in my tears, my dreams
don't you want to see her proof?
Life that comes of no harm
you and I, you and I and dominoes, the day goes by...

Resim: Giocomo Balla, 'Dinamismo di un cane al guinzaglio', 1912

5- BERLIN

2011-05-17T18:27:00.001+03:00

Lou Reed - 1973

HOW DO YOU THINK IT FEELS

How do you think it feels
when you're speeding and lonely, come here baby
How do you think it feels
when all you can say is if only

If only I had a little
if only I had some change, come here baby
If only, if only, if only

How do you think it feels
and when do you think it stops

How do you think it feels
when you've been up for five days, come down here mama
Hunting around always, ooohhh
'cause you're afraid of sleeping

How do you think it feels
to feel like a wolf and foxy
How do you think it feels

To always make love by proxy, huh
how do you think it feels
And when do you think it stops
when do you think it stops

Resim: Max Beckmann, ‘Nacht’, 1918

4- UNKNOWN PLEASURES

2011-05-17T16:45:00.003+03:00

Joy Division – 1979

I REMEMBER NOTHING

We were strangers.
We were strangers, for way too long, for way too long,
We were strangers, for way too long.
Violent, violent,
Were strangers.

Get weak all the time, may just pass the time,
Me in my own world, and you there beside,
The gaps are enormous, we stare from each side,
We were strangers for way too long.

Violent, more violent, his hand cracks the chair,
Moves on reaction, then slumps in despair,
Trapped in a cage and surrendered to soon,
Me in my own world, the one that you knew,
For way too long.
We were strangers for way too long.
We were strangers,
We were strangers for way too long,
For way too long.

Resim: Jackson Pollock, ‘Sonbahar Ritmi’ (ayrıntı), 1950

3- THE QUEEN IS DEAD

2011-05-17T15:59:00.003+03:00

The Smiths – 1986

THERE IS A LIGHT THAT NEVER GOES OUT (Morrissey, Marr)

Take me out tonight
Where there's music and there's people
And they're young and alive
Driving in your car
I never never want to go home
Because I haven't got one
Anymore

Take me out tonight
Because I want to see people and I
Want to see life
Driving in your car
Oh, please don't drop me home
Because it's not my home, it's their
Home, and I'm welcome no more

And if a double-decker bus
Crashes into us
To die by your side
Is such a heavenly way to die
And if a ten-ton truck
Kills the both of us
To die by your side
Well, the pleasure - the privilege is mine

Take me out tonight
Take me anywhere, I don't care
I don't care, I don't care
And in the darkened underpass
I thought Oh God, my chance has come at last
(But then a strange fear gripped me and I
Just couldn't ask)

Take me out tonight
Oh, take me anywhere, I don't care
I don't care, I don't care
Driving in your car
I never never want to go home
Because I haven't got one, da ...
Oh, I haven't got one

And if a double-decker bus
Crashes into us
To die by your side
Is such a heavenly way to die
And if a ten-ton truck
Kills the both of us
To die by your side
Well, the pleasure - the privilege is mine

Oh, There Is A Light And It Never Goes Out

2- LONDON CALLING

2011-05-17T14:20:00.005+03:00

The Clash – 1979

LONDON CALLING (Strummer/Jones)

London calling to the faraway towns
Now that war is declared-and battle come down
London calling to the underworld
Come out of the cupboard, all you boys and girls
London calling, now don't look at us
All that phoney Beatlemania has bitten the dust
London calling, see we ain't got no swing
'Cept for the ring of that truncheon thing

The ice age is coming, the sun is zooming in
Engines stop running and the wheat is growing thin
A nuclear error, but I have no fear
London is drowning-and I live by the river

London calling to the imitation zone
Forget it, brother, an' go it alone
London calling upon the zombies of death
Quit holding out-and draw another breath
London calling-and I don't wanna shout
But when we were talking-I saw you nodding out
London calling, see we ain't got no highs
Except for that one with the yellowy eyes

Now get this
London calling, yeah, I was there, too
An' you know what they said? Well, some of it was true!
London calling at the top of the dial
After all this, won't you give me a smile?
I never felt so much a' like

Resim: Joseph Beuys, 'Koenigstochner sieht Island', 1960

1- THE VELVET UNDERGROUND AND NICO

2011-05-16T15:38:00.002+03:00

Velvet Underground - 1967

SUNDAY MORNING (Reed, Cale)

Sunday morning
Praise the dawning
It's just a restless feeling by my side
Early dawning
Sunday morning
It's just the wasted years so close behind
Watch out the world's behind you
There's always someone around you who will call
It's nothing at all

Sunday morning
And I'm falling
I've got a feeling I don't want to know
Early dawning
Sunday morning
It's all the streets you crossed, not so long ago
Watch out the world's behind you
There's always someone around you who will call
It's nothing at all

Sunday morning
Sunday morning
Sunday morning

Y-YAMUK-OLUŞ

2011-05-14T17:50:00.003+03:00

Bazı kitapları erken (‘19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi’, ‘Kapital’, Beckett’ler…), bazılarını geç (‘Kırmızı ve Siyah’, ‘Kayıp Zamanın İzinde’…) okumak, fikri senkronizasyonla maluliyet hissi veriyor. Ya ‘boşa okumuşum’ ya da ‘ne kadar geç kalmışım’ yakınması…

Bunun mânâsız bir yakınma olduğunu kabul etmek ise ferahlatıcı bir şey. Tamamına erdirilecek bir durum yok çünkü. İkincisi, -‘erken’ kısmına dair işe yaramamışlığın da, anekdot biriktirmenin önemini abartmayınca, bir doğruluğu da yok. Kalır çünkü… Kalan da vakti gelince çıkar, bir işe ‘yarar’.

Derken, bir şey olur ve geri döndürür. Vaktiyle okuyup da hiçbir şey anlamadığımızı sandığımız bir kitaba, yazara döneriz. ‘Zamanı’ geldiği için…

Olan nedir?

Yamuk bişey. Hayatımızda bir yamukluk peyda olur. İlle de ‘olan’ın yamukluğundan değil, bizim onu öyle hissetmemizle ilgili bir yamukluk olabilir pekâlâ.

Mesela sevgilimiz bizi terk eder. Ciddi bir hastalık, askeri darbe, bir ölüm, vaktiyle oturduğumuz evin yıkılması ya da üzerine basmamak için kenardan yürüdüğünüz salyangozun iki adım sonrasında arkadan gelen bir başkasının görmemesiyle çıtırdayarak ezilmesinin beyninizde yarattığı elektrik…

İşte bu yamukluklar, panoramik resimler gibi geniş bir görüş alanı açar. Bu görüş alanının içine o okuduğumuz ama bişey kalmadığını veya henüz zamanının gelmediğini sandığımız bir kitabı, yazarı davet eder. Artık o bizim kitabımız, bizim yazarımızdır.

Resim: Umberto Boccioni, 'Costruzione Orizzontale', 1912

9- THE SHAPE OF JAZZ TO COME

2011-05-14T13:21:00.002+03:00

Ornette Coleman

1959
Süre: 37:59
Firma: Atlantic
Yapımcı: Nesuhi Ertegün

1."Lonely Woman"
2."Eventually"
3."Peace"
Side B1."Focus on Sanity"
2."Congeniality"
3."Chronology"

Ornette Coleman: Alto saksofon
Don Cherry: Kornet
Charlie Haden: Bas
Billy Higgins: Davul

8- FOR ALTO

2011-05-14T13:18:00.002+03:00

Anthony Braxton

1970
Süre: 72:58
Firma: Delmark

1."Dedicated to Multi-Instrumentalist Jack Gell"
2."To Composer John Cage"
3."To Artist Murray dePillars"
4."To Pianist Cecil Taylor"
5."Dedicated to Ann and Peter Allen"
6."Dedicated to Susan Axelrod"
7."To My Friend Kenny McKenny"
8."Dedicated to Multi-Instrumentalist Leroy Jenkins"

7- KIND OF BLUE

2011-05-14T13:16:00.002+03:00

Miles Davis

1959
Süre: 45:44
Firma: Columbia
Yapımcı: Teo Macero, Irving Townsend

1."So What"
2."Freddie Freeloader"
3."Blue in Green"
4."All Blues"
5."Flamenco Sketches"
Reissue bonus track
6."Flamenco Sketches" (Alternatif yorum)

Miles Davis: Trompet
Julian "Cannonball" Adderley: Alto saksofon
Paul Chambers: Bas
Jimmy Cobb – Davul
John Coltrane: Tenor saksofon
Bill Evans: Piyano
Wynton Kelly: Piyano ("Freddie Freeloader"da)

6- PITHECANTHROPUS ERECTUS

2011-05-11T17:37:00.001+03:00

Charles Mingus

1956
Süre: 36:36
Firma: Atlantic
Yapımcı: Nesuhi Ertegün

1."Pithecanthropus Erectus"
2."A Foggy Day" {George Gershwin}
3."Profile of Jackie"
4."Love Chant"

Charles Mingus: Bas
Jackie McLean: Alto saksofon
J. R. Monterose: Tenor saksofon
Mal Waldron: Piyano
Willie Jones: Davul

5- HEAD HUNTERS

2011-05-11T13:43:00.002+03:00

Herbie Hancock

1973
Süre: 41:34
Firma: Columbia
Yapımcı: Herbie Hancock, Dave Rubinson

1."Chameleon" (Herbie Hancock/Paul Jackson/Harvey Mason/Bennie Maupin)
2."Watermelon Man" (Hancock)
3."Sly" (Hancock)
4."Vein Melter" (Hancock)

Herbie Hancock: Elektrik piyano, klavinet, synthesizer
Bennie Maupin : Soprano ve tenor saksofon, saksello, bas klarnet, alto flüt
Paul Jackson: Elektrik bas, marímbula
Bill Summers: Konga, şekere, balafon, agogô, kabasa, hindu,
tef, surdo
Harvey Mason : Davul

4- MONK'S DREAM

2011-05-11T13:37:00.002+03:00

Thelonious Monk

1963
Süre: 47:02
Firma: Columbia
Yapımcı: Teo Macero

1."Monk's Dream"
2."Body and Soul" (Edward Heyman, Robert Sour, Frank Eyton and Johnny Green)
3."Bright Mississippi"
4."Five Spot Blues"
5."Bolivar Blues"
6."Just a Gigolo" (Julius Brammer, Irving Caesar, Leonello Casucci)
7."Bye-Ya"
8."Sweet and Lovely" (Gus Arnheim, H. Tobias, Jules LeMare)

Thelonious Monk: Piyano
Charlie Rouse: Tenor saksofon
John Ore: Bas
Frankie Dunlop: Davul

3- SOLITUDE

2011-05-10T13:41:00.003+03:00

Billie Holiday

1956
Süre: 51:28
Firma: Verve
Yapımcı: Norman Granz

1."East of the Sun [and West of the Moon]" (Brooks Bowman)
2."Blue Moon" (Richard Rodgers, Lorenz Hart)
3."You Go to My Head" (J. Fred Coots, Haven Gillespie)
4."You Turned the Tables on Me" (Louis Alter, Sidney D. Mitchell)
5."You'd Be So Easy to Love" (Cole Porter)
6."These Foolish Things" (Harry Link, Holt Marvell, Jack Strachey)
7."I Only Have Eyes for You" (Al Dubin, Harry Warren)
8."[In My] Solitude" (Eddie DeLange, Duke Ellington, Irving Mills)
9."Everything I Have Is Yours" (Harold Adamson, Burton Lane)
10."Love for Sale" (Porter)
11."Moonglow" (Eddie DeLange, Will Hudson, Irving Mills)
12."Tenderly" (Walter Gross, Jack Lawrence)

Billie Holiday: Vokal
Charlie Shavers: Trompet
Flip Phillips: Tenor saksofon
Oscar Peterson: Piyano
Ray Brown: Bas
Barney Kesel: Gitar
Alvin Stoller: Davul

2- A LOVE SUPREME

2011-05-10T13:20:00.004+03:00

John Coltrane

1965
Süre: 33:02
Firma: Impulse!
Yapımcı: Bob Thiele

1. "Acknowledgement"
2. "Resolution"
3. "Pursuance"
4. “Psalm”

John Coltrane: Tenor saksofon, vokal
Jimmy Garrison: Bas
Elvin Jones: Davul
McCoy Tyner: Piyano

1-CHARLIE PARKER WITH STRINGS

2011-05-09T15:53:00.004+03:00

Charlie Parker

1947-1952
Süre: 76:18
Firma: Verve
Yapımcı: Norman Granz

1. "Just Friends" (John Klenner, Sam M. Lewis)
2. "Everything Happens to Me" (Tom Adair, Matt Dennis)
3. "April in Paris" (Vernon Duke, E.Y. Harburg)
4. "Summertime" (George Gershwin, Ira Gershwin, DuBose Heyward)
5. "I Didn't Know What Time It Was" (Richard Rodgers, Lorenz Hart)
6. "If I Should Lose You" (Ralph Rainger, Leo Robin)
7. "Dancing in the Dark" (Arthur Schwartz, Howard Dietz)
8. "Out of Nowhere" (Johnny Green, Edward Heyman)
9. "Laura" (David Raksin, Mercer)
10."East of the Sun (and West of the Moon)" (Brooks Bowman)
11."They Can't Take That Away from Me" (G. Gershwin, I. Gershwin)
12."You'd Be So Easy to Love" (Cole Porter)
13."I'm in the Mood for Love" (Jimmy McHugh, Dorothy Fields)
14."I'll Remember April" (Gene DePaul, Pat Johnson, Don Raye)
15."What Is This Thing Called Love?" (Porter)
16."April in Paris" (Duke, Harburg)
17."Repetition" (Neal Hefti)
18."You'd Be So Easy to Love" (Porter)
19."Rocker" (Gerry Mulligan)
20."Temptation" (Nacio Herb Brown, Arthur Freed)
21."Lover" (Richard Rodgers, Lorenz Hart)
22."Autumn in New York" (Vernon Duke)
23."Stella by Starlight" (Victor Young, Ned Washington)
24."Repetition" (Hefti)

Charlie Parker: Alto saksofon
Mitch Miller: Obua
Bronislaw Gimpel, Max Hollander, Milton Lomask: Kemanlar
Frank Brieff: Viyolonsel
Frank Miller: Çello
Myor Rosen: Arp
Stan Freeman: Piyano
Ray Brown: Bas
Buddy Rich: Davul

E-ESMERALDA-8 (naime)

2011-05-09T14:41:00.001+03:00

9- ÇOCUK KÖŞESİ

2011-05-05T15:03:00.002+03:00

Solo Piyano için Süit - L 113 - 1908 - Claude Debussy

Empresyonizm-müzik bağlamında ilk önce Debussy’nin adı geçiyor, ‘Demoiselle Élue’ kantatının “biraz bulanık” bulunmasıyla birlikte.

Empresyonist resim ve Sembolist şiirin (özellikle Mallarmé) Debussy’de bir etkisi var zaten. Ama Uzakdoğu müziğinin, cazın da etkisi var. Ya da Berlioz’un ve Chopin’in de. Aynı zamanda Neo-Klasikler’e de bir ön hazırlık olarak da görülebilir Debussy. Hatta atonalite için de Debussy’ye bakılabilir.

Böyle olunca en belirgin ifade “zamanının tüm bestecilerinden daha fazla ve daha önce 20. yüzyıl bestecisidir” demek en doğrusu gibi.

ÇOCUK KÖŞESİ’ni evlilik dışı ilişkisinden doğan kızı için yazmış. Kendi ‘çocuğu’ ya da ‘çocukluk’tan daha ziyade uzak bir geçmişteki bir çocukluk deneyiminin ‘seslerle’ çağrılması. Duyusal bir çocukluk yaşantısının...

8- 9. SENFONİ

2011-05-04T15:01:00.003+03:00

D Majör - 1908 - Gustav Mahler

“En çok sevdiğim toprak , ne zaman bu yalnız bırakılmış insanı bağrına basacaksın? İnsanlar onu kendilerinden ittiler. Ve o, hepsinin soğuk ve yüreksiz göğsünden kaçıyor. Ne olur al onu, bu huzursuzu, ey sonsuz ana.”

19 yaşındayken bir arkadaşına yazdığı mektubun ruh hali, “Avusturyalılar arasında Bohemyalı, Almanlar arasında Avusturyalı ve bütün dünyada bir Yahudi” olan Mahler’in tüm yaşamının ve müziğinin ana izleğidir. Kendi “kırılmışlığını” toplumda, toplumdaki “kırılmışlığı” müziğinde anlatmış Mahler: Ölüm.

9. SENFONİ (Mahler, Beethoven’ın ‘9. Senfoni’sini aşan bir yapıt olmadığı için ‘9’ rakamıyla numaralandırmamıştı senfonisini), bütün post-Romantik unsurları, Mahler’in temalarını (ölüm, ‘işkillendirici’ doğa, gündelik hayatın ‘ses’leri ve sınırsız melankoli) yoğunlaştırılmış bir biçimde yineler ve 20. yüzyılı hazırlar.

7- GNOSSIENNE NO: 1

2011-05-03T16:14:00.005+03:00

1890 - Erik Satie

‘Fareler İçin Arya’, ‘Armut Formunda Parça’, ‘Adam Kaçıran Havalar’... Satie’nin bestelerine verdiği isimlerden. Kabare müziği de yazdı, kafelerde konser de verdi. Mistik tarikatlara takıldı, hatta tek üyesinin kendisi olduğu bir din de kurdu. Tembelliğinden atıldığı konservatuvar eğitimine 40 yaşından sonra devam etti...

Satie deyince akla, önce onun mizahi hınzırlıkları geliyor. Oysa Satie’nin müziği bütün kolay anlaşılırlığına, popüler müziğe açık olan rahatlığına rağmen 20. Yüzyıl Minimalizmi’nin temelini oluşturan unsurlardan: Yalınlığı ile.

Bütün eksantrizmine rağmen Erik Satie öyle ortalarda görünen, kamusal bir şöhret olmaktan hazzetmeyen biriymiş. Hayatının epey bir uzun kısmını misafir falan ağırlamadığı evinde geçirmiş. Yoksulluğu da biliyor.

GNOSSIENNE NO: 1, diğer Gnossienne’ler ve Gymnopedie’ler gibi, ‘mizah’ın Satie’de bir ‘fikir’ olduğu, bestelemenin ise epeyce ciddi bir iş olduğunun en bilinen ve az sayıda notayla ‘intihari’ melodiler yaratılabileceğinin örneklerinden.

6- GECE

2011-04-27T17:08:00.004+03:00

G Minör Flüt Konçertosu No: 2, Op. 10, RV 439 - 1728 - Antonio Vivaldi

Bach, Haendel, Telemann, Rameau gibi bestecilerin bugünkü saygınlığı düşünülünce aynı dönemde yaşamış Vivaldi’nin zamanında hepsinden çok daha meşhur olması tuhaf geliyor. Bugün ‘Mevsimler’in süparmarket-asansör müziği olarak kullanılması/tanımlanması müziğin kendisiyle ilgili değil, sunulması ve sinik müzikseverin tutumuyla ilgili daha çok. Bach’ın Romantik dönemde (Mendelssohn’un çabası) yeniden keşfedilmesi, Vivaldi’nin de daha kapsamlı bir değerlendirmeyle ‘yeniden’ keşfedilebiliceğini gösteriyor.

GECE Vivaldi’nin resimsel müziğinin en iyi örneklerinden. İtalyan Baroku’nun son büyük ressamı Caravaggio, Vivaldi doğmadan çok önce ölmüştü, ondan sonraki en büyük ressam ise Vivaldi’dir.

5- KÜÇÜK BİR GECE MÜZİĞİ

2011-04-27T16:45:00.002+03:00

13 Numaralı G Minör Serenat, K. 525 - 1787 - Wolgang Amadeus Mozart

Mozart bildiğimiz anlamda deha. Müziğinden bir notayı aldığınızda yapı yine dimdik duracak ama o bir nota da fazlalık olmayacakmış gibi. Her şey olması zorunlu olduğu için var. Denebilir ki Klasik dönem bir bütün halinde Mozart’tır. Orantı, temizlik, açık seçiklik

KÜÇÜK BİR GECE MÜZİĞİ âşık Mozart’ın serenatıdır, müziğinin temasında o vardır. Vardır, ama Klasik olmasının asli nedenlerinden ‘mesafe’ de vardır aynı zamanda. Yapıtının içinde ve ona mesafeli...

4- MÜZİKSEL ANLAR NO:3

2011-04-27T15:56:00.002+03:00

Op.94, D 780, F Minör - 1828 - Franz Schubert

Schubert dönem olarak Klasik’ten Romantiğe geçişin bestecisi. Romantik dönemin dramatizasyonlarına 9. Senfoni (‘Bitmemiş’) hariç pek de rastlanmıyor Schubert’in müziğinde. O daha çok arkadaş sohbetlerinin müzisyeni. ‘Neşe’nin insanı...

MÜZİKSEL ANLAR NO:3 ‘neşe’nin, mizahın, hafife almanın müziği.

3- FÜG SANATI

2011-04-27T15:47:00.002+03:00

BWV 1080 - 1751 - Johan Sebastian Bach

Füg’ün sözcük anlamı ‘kaçış’. Ana temaya verilen cevap-karşı cevap şeklinde, ana temanın bozulmadığı ama dönüştüğü bir kovalamaca.

FÜG SANATI ise somuttan kaçış; çünkü füg bir çalgı için bestelenir pek çok müzik biçiminde olduğu gibi. Bach FÜG SANATI’nı ‘bişey’ için bestelemiş. Bir soyutlama olarak ‘notalar’ için. O yüzden Bach’tan sonra füg üzerine yeni bişey yapma olanağı ortadan kalkmış, bir biçim olarak olabilecek en uç noktaya gitmiş.

2- AZİZ MATTA’YA PASSION

2011-04-26T17:32:00.002+03:00

BWV 244 - 1743-46 - Johan Sebastian Bach

‘Kendini imal eden yaratıcı olarak deha’... Bach, müzik tarihinde bunun en üst düzeydeki örneği. Devrimci değil geliştirici. Neredeyse üzerine düşünmediği, beste yapmadığı biçim yok. 1000 küsur beste yapmış. Yaratıcı ile zanaatkârın bir aradalığının örneği. Dehası yoğun bir emek ürünü.

AZİZ MATTA’YA PASSION bir davet... Yaratıcının Yaratıcı’yı müziğine daveti ya da emeğine...

1- 3. SENFONİ

2011-04-26T17:27:00.002+03:00

Op. 90, F Majör - 1883 - Johannes Brahms

Brahms popüler bir besteci. Pek çok sonatı ve özellikle ‘Macar Dansları’ bugün de yaygın biçimde dinleyici buluyor. Tabii şarkıları da... Brahms’ın ‘ne yaptığı’nı anlamak için en iyi yöntem Wagner’le birlikte düşünmek. Wagner’in epeyce ‘yüksek’ müziği, politik tutumları ve kendine atfettiği önemdeki bütün abartı Brahms’la bir karşıtlık oluşturuyor. Wagner’deki tutkusallığın bir noktadan sonra zevzekliğe dönüştüğü yer Brahms’ta süzülmüş bir dinginliğe tekabül ediyor.

Bu karşıtlığın temelinde ‘deha’nın ‘ne olduğuna’ dair yanıt var. Bir karşıtlık olmasa da Bach-Mozart ‘karşılaştırması’nda daha belirgin olan bir yanıt bu: Verili bir öz olarak deha ve kendini imal eden yaratıcı.

3. SENFONİ Brahms’ın Batı müziği geleneğini en belirgin biçimde özetlediği yapıtlardan. Özellikle de Klasik dönemle Romantizm’in iç içe geçtiği bir özet

SOPHİA'YLA YİYİŞMEK

2011-04-01T16:08:00.004+03:00

Merkezde, parmağıyla gökyüzünü işaret eden ("Buralarda arama ‘ideaları’, yukarı bak") Platon. Elinde ‘Timaeus’ Yanındaki Aristoteles. Elindeki koca kitap 'Nikhomakhos’a Etik'. Platon’a nazire yaparcasına eli yukarı doğru değil de yere paralel: “Ayaklarımız yere bassın”. Platon'un sağında 6. sıradaki kirli yeşil giysili çirkin adam Sokrates. Muhtemelen mayotik-diyalektik yöntemle ahlak üzerine konuşup genç delikanlıları ayartmaya çalışıyor. Sokrates'in konuştukları, en yakınındaki Ksenophon, henüz ‘Onbinlerin Dönüşü’nü yazmamış. Onun yanındaki Antistenes, sinik (ya da 'Kynik') bir ifadeyle Sokrates'i dinliyor. Hemen yanındaki de Alkibiades. Sokrates'e aşkından, hülyalı hülyalı onu dinliyor.

En ön sırada düşünen adam Herakleitos. Bu resme vurulan ilk fırça darbesiyle bir sonrakinin yaydığı rengin aynı olmadığını düşünüyor: Pante Rei. Onun sağındaki sarı-kırmızı-mavili Parmenides, bir şeyler yazıyor. Belli ki Herakleitos'a gıcık, “Bir, bir, bir” diyor. Daha aşağıda kel kafalı sakallı ise Pithagoras, o da koca bir deftere müzik-matematik üzerine bir şeyler karalıyor. Onun sağında çaktırmadan bakıp not alan ise Empodokles. ‘Arkhe’yi dörde katlamış. Bizim bakış açımıza göre en soldakilerse Kıbrıslı Zenon ve Epiküros. “Nasıl mutlu olacağız?”ı tartışıyorlar. En ortada yere yayılmış olan Diyojenes. Sinop’tan epey uzakta. Sağ tarafta arka plandaki kırmızılar içindeki kuşkulu tip Plotinos. Harmanisinin altında ‘Enneadlar’ var. Ön tarafta öğrencilere birtakım geometrik şekilleri gösteren kel kafalıysa Öklides.

Diğerlerini bilmiyoruz.

Kavramların yumuşak bir şekilde uçuşarak sütunlarının ince kıvrımlarına konduğu Atina Okulu’nun kolay kolay fark edilmeyecek bir kuytusunda vaktiyle ben de vardım. Felsefe tarihi, filozoflarla sohbet etmek demek ve daha iyi bir kıraathane de icat edilmedi Raffaello’nun resminden beri. O yüzden sızıvermiştim bir vakitler Okula. Zaman içinde sıkıldım kalabalıktan. İlelebet de öğrenci olunmaz zaten.

Hem sonra Sophia’yı sevmek yetmiyormuş, bunu da anladım. Uzun bacaklı, takımada benli bu esmeri (‘Filozoflar Esmerleri Sever’) yemek, onunla yiyişmek gerekiyormuş.

Her yerinden öperim.

Resim: 'Atina Okulu', Raffaello, 1511

G-GÜCÜN YETİYORSA

2011-03-14T12:53:00.003+02:00

Felsefe yapmak kavram yaratmaktır. Bunu geçelim, şimdi bir kavram üreteceğim, deyince olmuyor. Kıçını başını yırtıp düşüne düşüne yaratarak da olmuyor. Kavramın da üretilmeyi dayatması gerek. Yoksa reklamcılar hatta bazen gazeteciler pekâlâ da yeni kavramlar üretiyorlar. Nesnesine uygun mu yoksa şık durduğu için mi ürettikleri ayrı mevzu, ama ciddiye alınır olmadıkları da kesin. Felsefi mânâda…

Ama felsefe yapmak doğru soruları sorabilmektir aynı zamanda. Hani elinde mikrofonla yoldan geçene sorular sorar ya televizyon muhabiri, abuk sabuk yanıtlardan farklı bazen kayda değer bir şeyler de söyler birileri ama bir Allahın kulu da çıkıp “Bu doğru bir soru değil.” demez. Zaten soruyu soran da yanıtını bilmediği –fikrinin olmadığı- bir soru sormaz.

Hayati soruları felsefe yaparak sorabiliriz ancak da felsefe, hayatın bir boyutu olduğu için (birkaç ‘en’ mühim boyuttan biri!) hayatidir. ‘Yapabildiğimiz’ (‘yaptığımız’, ‘eylediğimiz’ bişey) için felsefe yaparız. Ve eğer ‘yapamıyorsak’, o ‘doğru soruları’ (“büyük ve çözümsüz sorular”) sorabilme gücümüz pek yok demektir. Felsefe yapmak güç gerektirir. Yapmak güç gerektirir.

Resim: 'Philosophy', Robert Lewis Reid

Y-YABANCI

2011-02-04T17:14:00.003+02:00

(…)

En mahrem ilişkiye bile bu anlamda bir yabancılık izi girer kolayca. İlk ihtiras evresinde, erotik ilişkiler her türlü genelleme düşüncesini kesinkes reddederler. Böyle bir aşk daha önce hiç var olmamıştır; sevilen kişiyle ya da o kişiye yönelik hislerimizle karşılaştırılabilecek hiçbir şey yoktur. İlişkiden bu benzersizlik hissi kaybolduğu anda araya bir yabancılık girecektir (sebep olarak mı sonuç olarak mı, karar vermek zor.). Bu ilişkide aslında sadece insanlığın genel kaderini gerçekleştirmekte olduğumuzu, daha önce binlerce kere yaşanmış bir deneyi yaşamış olduğumuzu ve tesadüfen bu kişiyle karşılaşmasaydık aynı anlamı başka birinin kazanacağını düşünmek, ilişkinin içsel değeri ve bizim için taşıdığı değer karşısında şüpheci bir tavrı da beraberinde getirir.
Ne kadar yakın olursa olsun her türlü ilişkide bu türden bir his görülüyordur muhtemelen, çünkü iki kişinin müştereken yaşadığı şey belki de hiçbir zaman sadece onlara ait değil, başka birçok şeyi, birçok benzerlik imkânını da içinde barındıran genel bir anlayışa aittir. Bu imkânların ne kadar azı gerçekleşirse gerçekleşsin ve bunları ara ara ne kadar unutursak unutalım, yine de insanlar arasına gölge gibi, her şeyi gözlerden gizleyen bir sis gibi doluşurlar; bu gölgenin de kıskançlık adını alabilmesi için katılaşıp elle tutulur bir hale gelmesi gerekir. Birçok durumda, aradaki farklardan ve anlaşmazlıklardan kaynaklanana göre daha genel, en azından daha aşılmaz bir yabancılıktır bu belki de. Benzerlik, uyum ve yakınlığa, bunların aslında tam da bu ilişkiye özgü şeyler olmadığı, daha genel bir ilişkiden –potansiyel olarak bizi de belirsiz sayıda başkasını da içine alan ve bu yüzden de sadece içsel ve münhasır bir zorunluluk sonucu deneyimlenen o ilişki imkânını önleyen bir ilişkiden- kaynaklandığı hissinin eşlik etmesinin neden olduğu bir yabancılıktır.

(…)

Georg Simmel, ‘Yabancı’, 1908
‘Bireysellik ve Kültür’, Metis Yayınları

Fotoğraf: Manuel Alvarez Bravo

F-FELEK... FELAKET

2011-02-04T16:40:00.008+02:00

~ Ar falak فلك [#flk] 1. çıkrık, çark, 2. yıldızların döner küresi, 3. talih, baht ~ Aram pelekā פלכא çark, çıkrık (= Fen pelekum yün eğirme çıkrığı = Akad palāku dönme, çevirme )

● Feleğin çarkı deyimi ilgi çekicidir.
__________
EŞKÖKENLİLER:
Ar #flk: felek, felaket

'Türkçenin Etimolojik Sözlüğü' , Sevan Nişanyan

Resim: Pieter Bruegel, 'Dulle Griet', 1561

H-HASBİHAL

2011-01-30T19:45:00.003+02:00

FELEK İLE…

“Söyle bana nerede satılır eskimeyen kefen?” dedi, hınzır gülümsemesiyle ince dudaklarından çıkan neşeli bir sesle.
İçimden “Hmmm” dedim, “güzel soru…” Ama bekletmedim:
“Tenimden gayrı esbâb bilmem.”
Çınlayan kahkahasıyla “Hep böyle derler!” dedi, “ama ölüm geldiğinde bu kadar umursamaz olamazlar hiçbir zaman.”
“İşte” dedim içimden, “hiçbir zaman aklına ilk gelen zekice olduğunu sandığın cevabı vermeyeceksin. Reklamcılığın birinci kuralı: İlk akla gelen fikir mutlaka daha önce bulunmuştur.”
Asap bozucu. Nasıl ikna edeceksin ki umursamadığını. Üstelik Felek. Dedim ki: “İnanmayacaksın ama ben dün öldüm. Yine inanmayacaksın ama şu an ölüyorum. Ve buna kesin inanırsın –ki pozitivist bir yan seziyorum sende- yarın öleceğim.”
Gülümsedi. Hem de dostça.

“Bak dostum” dedi, “bak ama, dostum dediğime de bakma, ne yalan söyleyeyim uzun süre dost kalabileceğimizi de sanmıyorum. Bir sonraki cümleye kadar yetiyorsa dostluğum, bak dostum: Bakışın gözüme, sözün zihnime, gözyaşın yüreğime kazınmış bir ayna. Sabah kalktığında bir kez bak, sonra bir daha asla. Ta bir sonraki sabaha kadar.” Sırtını döndü sonra, sanki bu lafları o etmemiş gibi, derin derin ufka bakarak değil, boş boş bir oraya bir buraya ama bana dönmeden etrafı kolaçan etmeye.
“Dostum” dedim usulca, “dön bana” asla dönmeyeceğini bilerek.
Döndü. İmajlar ve doğal olarak onlarla bağlı önyargılar... Felek dönmez, sırtını döndüyse bir kere asla dönmez. Ama döndü.
Ve ateşli bir Akdeniz kadınını dahi üşetecek soğuk bir sesle “Hazır mısın boyun eğmeye?” dedi.
Bir tek feryat bile çıkmadı ağzımdan. Sadece içimden kısık bir “Ah zalim felek”. Ünlemsiz, vurgusuz… Reklamcılar değilse de şairler bunu bilir: İlk feryadınız mutlaka daha önce birileri tarafından haykırılmıştır.

U-USUL USUL

2011-01-30T19:26:00.009+02:00

YAVAŞÇA

Dolanı dolanı gelir
Ölüm yavaşça yavaşça
Kalem alıp yaz derdimi
Gülüm yavaşça yavaşça

Soyunmuyor bir dem nârım
Sevda oldu öz diyarım
Güz dedi geçti baharım
Selim yavaşça yavaşça

Garip gönlüm durmaz oldu
Gözüm ırak görmez oldu
İşe güce varmaz oldu
Etim yavaşça yavaşça

Sevdiğim bu yana bakmaz
Kaş eğip kirpiğin yıkmaz
Kırıldı kanadım kalkmaz
Kolum yavaşça yavaşça

Şu dünyaya güvenilmez
Ölmeyince kan kesilmez
Mesleki'm artar eksilmez
Zulüm yavaşça yavaşça

Mesleki

S-SİGARAMIN DUMANI

2011-01-23T14:07:00.001+02:00

K-KALEDE KİM VAR?

2011-01-23T13:16:00.018+02:00

'Kalede Zamora!'

Adını ilk kez duyduğumda on iki, on üç yaşlarındaydım. Belki de 'ilk kez duyduğumda' demek yanlış bir ifâde. Çünkü nasıl ki 'terlik', 'güneş', 'balık', 'top', gibi yüzlerce ismi ilk kez ne zaman duyduğumuzu hatırlamazsak, ben de onu 'ilk kez' ne zaman duyduğumu hatırlamıyorum. Üstelik 'adını' demek de pek doğru değil. Çünkü 'onun' bir 'kişi' olduğundan da pek emin değilim artık. ( bir özel ad , bir cins isim, bir kavram ya da bir sesleniş?)

Önceleri Bakkal Şeref 'in oğlu Muhittin, penaltı yarışmalarında her kurtardığı toptan sonra -sonra değil de topu kurtarırken- 'Kalede Zamora!' diye bağırırdı. Tıpkı maç spikerlerinin maç başlamadan önce takım kadrolarını sayarken 'Kalede Sabri, geri dörtlü…' gibi bir 'Kalede Zamora!'ydı bu. Tabii biraz daha vurgulu… Hiç kimse 'Kalede Zamora!'yı yadırgamamıştı. Ortada oynayanların -orta saha anlamında değil de 'kale' dışında herhangi bir mevkide- 'Top şimdi Beckenbauer'de. İleriye baktı ve ortasını yaptı' ya da 'Top şimdi Cemil'de. Cemil kaydı, kaydı, kaydı ve şutunu attı'larından geçilmediği için doğal olarak 'Kalede Zamora!'da yadırganmamıştı. Herhalde Zamora bir kaleciydi ve muhtemelen Brezilyalı'ydı diye düşünmüştük.
Bir süre sonra etrâftaki tek Zamora'nın Muhittin olmadığını fark ettik. Zaten birden fazla Cemil ve Beckenbauer olduğunu biliyorduk. (Bu arada ben uyanıklık edip Overath, Rep ya da Lato oluyordum. Pek fiyakalı olmasa da kimsenin Overath ya da Rep olmaya tâlip olmaması beni 'tek' kılıyordu.) Gâvur mahallesi ve Çingene mahallesiyle yaptığımız maçlarda yeni Zamora'larla karşılaşmıştık. Hatta Cihangir ve Kuledibi'nin çocuklarında da Zamora'lar vardı. Fakat hakkını yememek lazım, en iyi Zamora Çingenelerdeydi. Bir kaleci için pek ufak tefekti; ama yerinde duramıyordu. Bir sağa bir sola zıplıyor, yerden gelen toplara atlıyor, havadan gelen topları yumrukluyor; bazen hızını alamayıp birkaç kişiye çalımı basıyor falan. Kısacası zehir gibi… Tabii her kurtarıştan sonra -yani kurtarışı yaparken- 'Kalede Zamora!' narasını atmaktan geri kalmıyordu. Kısacası Zamora kaleciler için 'fiks' isimdi. Ortada oynayanların isimleri zaman zaman değişiyordu: Lig maçlarının durumuna göre bazen Cemil, Osman ya da Gökmen; Avrupa kupalarına göre bazen Keagan, Daglish hatta Simonsen; dünya kupasına göre bazen Cruyff bazen Beckenbauer veya Müller olunuyordu. Ama kaleciler ısrarla Zamora olarak kalıyordu. Arada bir o haftaki lig maçına göre Sabri, Datcu ya da Yasin olunsa da bu en fazla bir- iki gün sürüyordu.

Peki ama kimdi bu Zamora ? Gören var mıydı, kim seyretmişti ? Yoksa bir kaleci değil de ne bileyim 'Ole!' gibi bir sesleniş miydi, kimse bilmiyordu.
Önceki akşam işten çıkmışım, eve dönüyorum. Top oynayan çocukları engellememek için kaldırımın kenarından yürüyorum. Tam bizim sokağa dönecekken arkamdan o büyülü sesi duydum: 'Kalede Zamora!'. Olduğum yerde çakıldım. Sevinçle döndüm, top oynayan çocuklara baktım.Kalede hâlâ Zamora'ydı. Sonra... Sonra birden beynimde bir şimşek çaktı. Peki ama nasıl olur da bu çocuklar Zamora'yı bilebilirlerdi? Zamora yirmi-yirmi beş yıl önce kaledeydi. Yani 'Kalede Zamora!' yirmi-yirmi beş yıl önceydi. Birden bir sürü saçma sapan fikir beynime hücum etti: Yoksa bu sürede Zamora toplumsal bilinçaltımıza mı yerleşmişti. Olabilirdi. Belki de bizden önce de 'Kalede Zamora!' vardı. Altmışlarda , ellilerde, kırklarda hep Zamora kaledeydi. Belki de Berlin Panteri Turgay yoktu, kalede Zamora vardı.

Zamora'ya doğru, ilerledim. Kendisine doğru geldiğimi gören çocuk birden kalesini terk edip kaçmaya başladı.
"Dur kaçma!" diye bağırdım. Arkasına bile bakmadı. Benden hızlı koşamazdı. Sokağın sonunda yetiştim, ter içinde kalmıştım. Zamora ağlıyordu. "Dur ağlama evladım bir şey yapmayacağım" dedim; fakat nâfile, Zamora susmuyor. Bu arada apartman camlarına toplanmış kadınlar bizi seyrediyor. Durumun tuhaflığını düşünmeye bile fırsat olmadan "N'oluyo lan burda!" sesiyle kendime geldim. Zamora'nın abisi ya da babasıydı. Ne diyebilirdim ki:
"Zamora, ben Zamora'yı soracaktım." demeye kalmadan adam "Vay mına koduğumun sapığı, Zamora ha!" diye kükreyerek burnumun ortasına kafayı geçiriverdi. Birden hava karardı... Kışın hava hep erken kararırdı zaten. Fakat bu karanlıkta daracık kaldırımda birilerinin halay çekmesi çok garipti. Üstelik her iki adım sola bir adım sağa yaptıklarında sağ ayaklarının tabanıyla yanlışlıkla bana vurmaları da hiç hoş değildi. Sonra yavaş yavaş hava aydınlanır gibi oldu. Birkaç kişi gelip halayı bozup beni yerden kaldırmıştı. Her yanım sızlıyordu.
Karım kapıda beni o halde görünce bayılmamak için kendini zor tuttu. Olanları anlattığımda çok sinirlendi.
"O adamların ülkücü olduğunu bilmiyor musun ?" dedi. Şaşırmıştım.
"Ne ilgisi var canım ?"
"Ne demek ne ilgisi var, küçücük çocuğa Ernesto Che Zamora sorulur mu?"
"Zamora'nın ilk adı Ernesto muydu?" Karım iyice sinirlenmişti.
"Zaten sen hiçbir zaman gerçek devrimcilerin adını ağzına bile almadın. Hiç üzülmedim, vallahi iyi olmuş."
"Deli misin be! Az daha herifler beni öldürecekti; bir de 'İyi olmuş' diyor. Üstelik.. üstelik Zamora devrimci falan değildi" Bu son söylediğim karımın çıldırmasına yetmişti.
"Neee! Devrimci değil miydi? Neydi öyleyse? Çekinme söyle, 'goşist' diyeceksin değil mi? Söyle, söyle!"
"Bak hayatım söylemek istediğim bu değil. Zamora…"
"Yeter! Yeter! Daha fazla dinlemek istemiyorum, kapatalım bu konuyu sinirlerim bozuluyor."
Konuyu kapatmıştık. Oysa benim için aralanmış bir kapı sonuna kadar açılmıştı artık: Kimdi Zamora ? Yoksa bir devrimci miydi ?

İki gün izin yaptıktan sonra cuma günü işe gittim. Bütün 'Geçmiş olsun'ları kabul ettim ama meraklı soruları geçiştirdim. Karım bile beni anlamamıştı. İş arkadaşlarıma Zamora yüzünden dayak yediğimi anlatamazdım. Ama içimdeki 'gerçeği öğrenme isteğini' de engelleyemiyordum. Öğleyin Kerem'le birlikte çay bahçesine gittik. Bankada arkadaşlık edebildiğim tek kişi oydu. Zeki ve kalender bir çocuktur. Belki o bir şeyler biliyor olabilirdi. Lafı dolandırmadan sordum:
"Biz seninle aynı kuşaktanız, belki diyorum sen hatırlarsın Zamora'yı... " Tuhaf tuhaf baktı… Biraz düşündü…
"Zamora?.. Aa tabii abi, Zamora... Ama artık biz onu pek kullanmıyoruz, malum bilgisayar sistemine geçtik. Anadolu'daki küçük şubelerde hâlâ kullanan varmış,ama İstanbul'da pek kalmadı artık."
"… Demek artık pek kullanılmıyor"
"Hayrola abi?"
"Hiç… hiç, aklıma takılmış işte nereden takıldıysa. Neyse boş ver."
Çıldırmak işten değildi. Karım Zamora'yı Küba Devrimi'nin önderlerinden biri sanıyordu; Kerem ise bir çeşit kambiyo işlemi. Olabilir miydi ? Olamazdı. Zamora kaledeydi, 'Kalede Zamora!'ydı. Aynı zamanda hem kalede hem barikatlarda hem de bankada olamazdı.
Sakin sakin düşünmeliydim. Yarın cumartesiydi. Önümde iki boş gün vardı. Karım ablasıyla birlikte Avşa'ya gidecekti. Bu iki günde araştırmalarımı derinleştirebilirdim; sorun nereden başlayacağımdı.
İlk önce verileri toplamalıydım. Sonra karşılaştırmalı bir incelemeye tâbi tutup gereksiz bilgileri ayıklamalıydım. Fakat neyin gerekli neyin gereksiz olduğunu anlamak için elimde bir formül olmalıydı. Yani teorik bir çerçeve çizmeliydim. Belki tanıklara başvurmalıydım. Görsel malzeme ve arşiv belgeleri de önemliydi.

Saat üçe doğru karıma doğum günü hediyesi alma bahanesiyle yarım saat izin isteyip soluğu doğruca Atatürk Kitaplığı'nda aldım. 'Bilgi'ye ulaşmanın en güvenilir yolu kitaplardır her zaman. Hemen Meydan Laurousse'un son cildini açıp okumaya başladım :

ZAMORA -CHINCHIPE : Ekvador´un Güneydoğusunda bir il. Yüzölçümü: 20000 km2 Nüfus : 66167…
ZAMORA, Antonio Vazquez de : İspanyol oyun yazarı. Doğum : 1660 Madrit. Ölm : 1728 Madrit…
ZAMORA : İspanya´da bir kent . Castilla Leon´da il merkezi. Yüzölçümü : 10559 km2 . Nüfus : 221896…
ZAMORA (Niceto Alcalà)-ALCALÀ ZAMORA …
Hepsi bu kadardı. Aradığım Zamora yoktu. Zamora bir oyun yazarı olamazdı. Bir vilâyet ise hiç değildi. Belki de Niceto Alcalà-Alcalà Zamora´ydı aradığım.

Akşam eve gelir gelmez koyu bir kahve hazırlayıp koltuğa kuruldum ve elimdeki listeyi incelemeye başladım. Listedeki 'Zamora'lar arasında ortak olan şey nedir, diye düşünmeye başladım. Aslında bir bakışta anlaşılıyordu: Ekvador'u da İspanyol olarak kabul edersek dört Zamora'dan üçünün ortak noktası İspanya ile ilgili olmalarıydı. Niceto Alcalà-Alcalà Zamora ise bilinmiyordu.

Sabah erkenden kalktım, Kumkapı'da oturan amcamın ziyaretine gidecektim Gençliğinde gemilerde tayfalık yaparken birçok kez İspanya'ya gitmişti. İçindeki İspanyol sevgisi ise hiç sönmemişti.

Amcamı arka bahçedeki çardakta şekerleme yaparken buldum. İki elini koca göbeğinin üzerinde bitiştirmiş, bahardan kalma günün tadını çıkarıyordu. Alt dudağını üst dudağına vurarak çıkardığı 'Poff… puff…' sesleri uyandırılmaktan hiç memnun olmayacağının belirtisiydi. Hafifçe omzuna dokunup "Amca?.." diye seslendim. Hiç tınmadı. Biraz daha sertçe vurarak "Amca, amca bak ben geldim" diyerek sesimi yükselttim. Hafifçe gözleri açtı, 'Bu da kim' der gibi bir bakış fırlattı.
"Amca beni tanımadın mı?" Ters ters baktı.
"Niye tanımayacakmışım, Nuri değil misin sen?" Nuri küçük kardeşimdi. Aslında birbirimize pek benzemezdik. O benden on santim kadar uzun ve oldukça iri sayılırdı. Üstelik kafasında hâlâ saçları vardı.
"Na-sıl-sın?" Kulakları iyi işitmediği için vurgulayarak ve yüksek sesle sormuştum bu soruyu.
"Oğlum, ne bağırıyorsun sağır mıyım ben? Hayrola pek uğramazdın sen, yine para mı isteyeceksin?"
Demek Nuri parasız kaldığında amcama geliyordu. Oysa bana zırnık bile koklatmazdı pinti herif.
"Yok amca paraya ihtiyacım yok, sağ ol. Ben sana bir konuda danışmaya geldim. Küçükken babam anlatırdı. Gençliğinde sen İspanya'ya gitmişsin, gemilerde tayfalık yaparken. Hatta bir ara yerleşmeye karar vermişsin" Pek mutlu olmuş, yüzünü sevecen bir ifâde kaplamıştı.
" Ya, ya…"
"Sonra sen o kültürü de yakından tanımışsındır, değil mi amca ? Zil, şal, boğa güreşleri falan."
"Tabii, tabii.."
"Şimdi amca, benim merak ettiğim bir şey var, belki sen bilirsin diye sana geldim. Sen Zamora'yı da tanır mıydın ha?" Birden yüzü ciddileşti Gözlerini kısarak biraz düşündü.
"Zenobia!" dedi, "o çok önemli bir kraliçeydi, Palmira kraliçesi…" Birden sinirlendim.
"Bir dakika amca, bir dakika… Zenobia değil Zamora. Za-mo-ra. Hani vardı ya 'Kalede Zamora!' Çocuklar top oynarken… Kalede…" Ters ters baktı.
"Sen kaleciyi mi soruyorsun?" Evet, evet hatırlamıştı işte.
"Şarkın Zamorası Osman. Hatırlamaz olur muyum, Beşiktaş'ın kalecisiydi o. Ama erken bıraktı. Müthiş bir çocuktu, sonra Hakkı vardı, Şeref falan vardı, Voleci Şeref. Vay be ne kadroydu o."

Demek Zamora şarkın Zamora'sıydı ve gerçek adı da Osman'dı. Öyleyse garbın da bir Zamorası vardı. Peki hangisi gerçek Zamora'ydı? Beşiktaş'lı Zamora İspanya'ya mı transfer olmuştu? Yoksa İspanyol Zamora Türkiye'ye gelmiş adını ve dinini değiştirip Müslüman mı olmuştu ? Fakat Ernesto Che Zamora da İspanyol sayılırdı. Latin Amerikalılar İspanyol kökenli değil miydi? Üstelik devrimciler her zaman sanatla ilgilenmiş insanlardı. Zamora dağlarda çarpışırken bir yandan da oyun yazıyor olabilirdi. Peki Beşiktaş'ta ne zaman oynamıştı, Küba Devrimi'nden önce mi sonra mı? Belki de sol haf oynayan Kasatura Fadıl da Fidel Kastro'ydu. Hangisi Zamora'ydı? Hepsi mi yoksa hiçbiri mi ? Hiçbiri değilse Zamora neredeydi? Aslında Zamora kaledeydi, yani 'Kalede Zamora!'ydı. Tüm bu karmaşanın içinden gerçeğe ulaşmamı sağlayacak temel bir veri çıkmıştı: O da Zamora'nın kaleci olduğuydu… Amcamı anılarıyla başbaşa bırakıp bu işi gerçek erbâbından öğrenmek için en yakın telefon kulübesine yöneldim. Zamora'nın kim olduğunu bilebilecek en yetkili kişinin bir spor yazarı olacağı aslında en baştan düşünmem gereken olasılıktı.

Şansım yaver gidiyordu. Akşam beşte Orhan Humbaracı ile bir görüşme ayarlamıştım. Önemli spor yazarlarındandı. Futbol tarihi konusunda engin bilgisi vardı. Görüşmeyi ayarlayan Davut üniversiteden arkadaşımdı, aynı zamanda gazetede muhabirlik yapıyordu. Çok heyecanlanmıştım, olayın çözümüne yaklaştığımı hissediyordum.

Akşam beşe kadar epeyce zamanım vardı, birkaç kitapçı dolaşarak oyalanabilirdim. Sabah kahvaltı yapmadan çıktığım için önce karnımı doyurmaya karar verdim. Sultanahmet'e çıktım. Pastaneden iki poğaça alıp Ayasofya'nın önündeki çay bahçelerinden birine oturdum. Hava oldukça güzeldi, 'mutlu son'a yakışan bir güzellik. Poğaçalarımı yedikten sonra aldığım günlük gazeteleri okumaya başladım. Bütün gazetelerde devlet ve gizli teşkîlâtlar arasındaki ilişkilerden söz ediliyordu. O kadar çok isim vardı ki kimin kim olduğunu çıkarmak neredeyse olanaksızdı. En az Zamora'nın kim olduğu kadar karmaşık bir konuydu. Acaba… Acaba Zamora da ?.. Hayır canım bu kadar da olamazdı. Hemen zihnimden sildim bu düşünceyi.

Saat ikiye gelmişti. Üç saatlik bir zamanım vardı. Çay paralarını ödeyip kalktım. En yakın kitapçı birkaç sokak ötedeydi, biraz zaman geçirir belki de birkaç kitap alabilirdim.

Önce ağır ağır dergileri inceledim. Sonra yeni çıkan ve çok satanlara baktım, dünya edebiyatı, felsefe falan derken sözlüklerin önüne geldiğimde neredeyse saat üç olmuştu. Tam çıkmaya karar vermişken birden gözüme bir 'argo sözlüğü' ilişti. Gayriihtiyari alıp incelemeye başladım. Sözlüğü incelerken birden Zamora'nın abisi geldi aklıma. Adam, 'Vay mına koduğumun sapığı, Zamora ha!' derken ne kastetmişti? Zamora argoda kötü bir anlama geliyor olabilir miydi ? Sayfaları hızla çevirip 'Z' maddesine geldim: 'Zaalaşmak' , 'Zagon' , 'Zamalifk' , 'Zamazingo' , 'Zampinos' , 'Zampik' , 'Zamzum etmek' , 'Zanımak' ve 'Zaparta' …Tekrar başa döndüm, tek tek bütün sözcüklere bir kez daha dikkatlice baktım, yoktu.

Bulamamış olmama sevinmiştim. Sonuçta 'Kalede Zamora!'da romantik bir şeyler vardı. Bir çığlık, bir zafer, bir umut, bir kaybetmişlik… 'Zamkinos' ya da 'Zampik'le eşdeğer bir anlamı olması benim için yıkım olabilirdi. Üstelik böyle bir badireyi atlatsam da her şeye yeni baştan başlamak gibi bir kâbus söz konusuydu. Hayır, Zamora kaledeydi ve bu saat beşte resmen onaylanacaktı.

Beşe çeyrek kala Davut'un yanındaydım. Sıcak bir karşılaşmadan sonra durumu özetleyerek anlattım. O da meraklanmıştı. Fakat Orhan Humbaracı'nın soruna çözüm getireceğinden emindi. Vakit kaybetmeden Orhan Bey'in odasına çıktık. Elli yaşlarında ama oldukça dinç görünüşlü biriydi. Özür dileyerek on beş dakika sonra bir toplantısı olduğunu, mümkünse hemen konuya girmemizi istedi. Ben de gereksiz ayrıntılara girmeden konuyu özetleyiverdim. Ciddi bir ifadeyle beni dinledi. “Bu konuda bana yardım edebilecek tek kişinin siz olduğunu düşünüyorum.” diyerek sözümü bitirdim.
Odayı sessizlik kaplamıştı. Orhan Bey sağ eliyle çenesini sıvazlayıp, kendi kendine düşünür gibi :
“Hımm Zamora ?” dedi. Davut'la birbirimize baktık. Heyecandan sağ dizim titremeye başlamıştı. Orhan Bey arkasındaki büyük pencereye dönüp ufka doğru bakmaya başladı. Baktı, baktı, baktı… Tekrar "Zamora…" diye mırıldandıktan sonra bize döndü:
“Evet, hiç kuşkum yok. Bu Zogolla, Brezilyalı kaleci Zogolla….” Birden tepem attı, sakin olmaya çalışan bir sesle :
“Hayır, benim sorduğum Zamora; Zagallo değil.”
“Hayır Zogolla. Şundan dolayı Zogolla: Tarihsel süreçte isimler farklı kültürlerde deforme olur. Mesela Voşingtın demeyiz, Vaşington deriz ya da Pağği demeyiz Paris deriz. Bakın, Zogolla 1954’ün şampiyonu Brezilya’nın efsanevi kalecisiydi. O zamanlar bizler de sizin gibi dönemin efsane futbolcularıyla kendimizi özdeşleştirirdik. Kimimiz Pele, kimimiz Garrincha kimimiz de Zogolla olurdu. Zaman içinde Zogolla Zamora’ya dönüşmüştür. Bu yüzden Zamora değil, Zogolla.” Sağ ayağımdaki titreme sol ayağıma da sirayet etmişti. Daha fazla dayanamadım:

"Bakın efendim, birincisi sözünü ettiğiniz kişinin adı Zogolla değil, Zagallo'dur. İkincisi Brezilya '54'te şampiyon olmadı, '58, '62, '70 ve '94'te şampiyon oldu. Üçüncüsü Zagallo '54 Dünya Kupası'nda oynamadı ve kaleci değil forvetti." Orhan Humbaracı'nın gözlerinden ateşler çıkıyordu.
"Bu ne terbiyesizlik, yaşına bakmadan bir de ukalâlık mı yapıyorsun ? Sen daha kısa pantolonla dolaşırken ben bu işi yapıyordum, bir de utanmadan…" "Ben hiçbir zaman kısa pantolon giymedim !" Davut araya girip muhtemel bir kavgayı önlemek için beni koridora doğru sürüklüyordu.
"Zogolla'ymış, hah hah pabuçlarımın gazetecisi."

Davut'la kantine inip bir kahve içtikten sonra ancak sakinleşebilmiştim. Davut'un işyerindeki konumunu zorlaştırdığımı düşünüp yaptığım çıkışın çok düşüncesizce olduğuna karar verdim, en az on kere özür diledim. Dert etmememi söyledi, farklı servislerde çalıştıkları için sorun olmayacağı konusunda beni ikna etmeye çalıştı. Tekrar tekrar özür dileyip yanından ayrıldım.

Otobüs durağına kadar nasıl geldiğimi hatırlamıyorum. Kendimi yenilmiş hissediyordum. Bir süre durağın arkasındaki boş arsada top oynayan çocukları izledim. Kedersiz, tasasız top peşinde koşturuyorlardı. Kim bilir sabahtan beri kaçıncı maçlarını yapıyorlardı. Derken karşı taraftaki takımın kalecisi kalede durmaktan sıkıldığından rakip oyuncuları tek tek çalımlayıp benim bulunduğum yerdeki kaleye şutunu attı. Kalecinin üstünden geçen top caddeye doğru yöneldi. Sola doğru sıçrayarak havada iki elimle topu tuttum ve yere düşerken naramı attım “Kalede Zamora !”

25.01.1999

T-TURGUT YÜKSEL

2011-01-20T12:08:00.013+02:00

'ŞUNA BAKSANA, NE ACAYİP YAHU!'

Pieter Bruegel’in bir karakalem çalışması var. Elinde fırça, o, zamanının dışındaki resimlerinden birini yapıyor. Keskin, delici bakışlarıyla gözleri tuvale odaklanmış, yanındaki elinde para kesesini tutan ebleh bakışlı ‘müşteri’yi umursamıyor bile. Hatta daha fazlası, aşağılar bir bakış ya da bakmayış var ifadesinde: Paraya ihtiyacı olsa da yaratıcının alıcıyı umursamadığının resmi.
Bir de resimlerinin fiyatının ‘nasıl’ değerlendirilmesi gerektiği, ‘ne kadar’ ettiği, ‘sanat piyasası’nın son durumu üzerine bitmez tükenmez demeçler veren, ‘finance-painter’ denebilecek ressamlar var Bruegel’den farklı olarak. Yaratıcı faaliyet için ‘zamanı satın alma’yı aşan bir fazlalıkla para üzerine konuşanlar.
Radikal’de uzun yıllar çizdiği ‘Mantığın Bir Anlık Çöküşü’nden seçmelerin yer aldığı büyük boy serigraf baskılardan oluşan çalışmaları, ‘Saadetler Dilerim’ başlığıyla Karşı Sanat’ta sergilenmeye başlayan Turgut Yüksel, ‘para konuşur’ demeyen ekolden geliyor. Gündelik hayatla ama onu da aşan hayatımızla ilgili dertleri var Yüksel’in. Gördüğünü çiziyor. Pek çoğumuzun göremediği bir bakışla baktığından, görülemeyeni gösteriyor:

“Görülemeyeni gösterme çok iddialı bir ifade olur. Öyle bir kabiliyetim olsa süper kahramanlar kısmına girerim. Yaptığım sadece görüntülere boğulduğumuz bir zamanda gözümüzün önünden geçen birine parmakla işaret edip ‘şuna baksana ne acayip yahu’ demek”.
Yüksel’in hayatla olduğu kadar kavramlarla da derdi var. Bildiğimiz, kullandığımız kavramları yeniden ele almak, ters yüz etmek, içeriğinin boşluğunu göstermek:
“Dil o kadar şaibeli bir hale geldi ki. Kulaktan kulağa oynamak gibi kavramlar da bir standart anlam taşımak yerine onu kullananın amacına hizmet etmeye başladı. Kelimeyi yanlış kullanmaktan veya yanlış telaffuz etmekten bahsetmiyorum. Plazada bir şirkette çalışan bir insanın aslında işçi olduğunu bilmemesi veya kendine konduramamasından bahsediyorum. Ona ‘sen aslında işçisin’ dediğim zaman o kavramı ‘ters düz’ etmiş olmuyorum aslında. Düz olarak kullanmış oluyorum. Ya da en kıl olduğum kavram ‘farkındalık’, o kadar palavra olarak duruyor ki. Farkında olsan kaçıp gideceğin bir yeri ‘farkındalık’ uğruna kutsallaştırma hezeyanı… Bunu ters düz edebilirim, düz edebilirim. Çünkü o kadar boşalmış ki. Vursan ‘la’ sesi alabilecek kadar boş. Geçenlerde bir arkadaşım oturdu ğumuz mekâna geldi ve hemen balık söyledi. ‘Yahu sen iş yemeğinde değil miydin?’ diye sordum. ‘Evet, ama aç kalktım’. ‘Niye?’ ‘Ya bir sürü müdür falan vardı, ayıp olmasın diye çatal ucuyla takıldım nevaleden’ dedi. Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisinde ikinci sırada olan yemek, iş yemeği olunca mükellef bir sofradan bile aç kalkıyorsun. Al burada yemek tanımını, top gibi oyna. Paslar güzel ama pasların kaynağını görünce insanın canı sıkılıyor.”

Mağara resimlerinin nefaseti

Sergiye seçilen işlerin ağırlıklı kısmı ‘şiddet, militarizm, yabancılaşma’ temaları üzerine. Tanıl Bora’nın deyişiyle “zamanımızın ruhuna çomak sokan natürmortlar”. Yüksel’in sık kullandığı ‘idam sehpası’ motifiyse ‘ölümün hissedilmemesi’ne duyduğu öfke: “Bir kişinin sahip olabileceği ruhsatlı silah sayısını artırmak için yasa mevzuu var şu günlerde. Ruhsatsızları da öteki tarafa koyalım. Bir silah sahibi olan kişi diğerine ne vaat edebilir? Cevabı çok basit değil mi? Kafayı biraz daha kaldırıp bu coğrafyaya ve dünyaya bakalım. Yasal ve onaylanmış ölümlerden geçilmiyor. ‘Benim bununla ilgili bir sıkıntım var’ dediğin zaman da anlamsız gözlerle sana bakıyorlar. Şiddet onaylanmış bir kutsallık taşır oldu. Militarizm, devlet denen tüzel varlığın en kutsalı. Gel de yabancılaşma, yabancılaşmayıp yakınlaşırsan birden silah ruhsatı almak için emniyetin kapısında bulursun kendini.”
‘Neden her şey siluet, niçin yüzler yok?’ diye soruyoruz: “Birincisi; rüküşlükleri sevmiyorsanız siluet avantajlıdır. Sahne doğru tasarlandıysa etkisi çok güçlü olur. Bütün detayları elden aldığı için olabildiğince sadeleşmeye yöneltir ve anlatacağın şeyi doğru kurgulamaktan başka çare bırakmaz. Siluet güçlüdür, mağara resimleri o yüzden enfestir. İkincisi yüz zaten kendi kendini imha etti. Şu anda vesikalık fotoğraflara bile fotoşop yapılan bir gösteri çağında yaşıyoruz. İmhasının sebebi de budur zaten. Herkes tanımlanmış aidiyet ve gösteri tasvirinin bir halkasına eklenmek istiyor.
Assos’a gitmiştik, yanılmıyorsam mart ayıydı. Amfitiyatroya girdik, dolaştık ve dinlenmek için de taş sıralara oturduk. Hiç kimse yoktu. Sonra bir araba geldi, tiyatronun kapısında durdu. İçinden bir kadın ve erkek çıktı. Önce kadın kapının önüne geçip poz verdi, adam onun fotoğraflarını çekti. Sonra adam aynı yere geçti, kadın onun fotoğraflarını çekti. İçeriye doğru kafalarını bile uzatıp bakmadan arabaya binip gittiler.
Eve döndüklerinde tatil fotoğraflarını Facebook’tan paylaşırken ‘oradaydık’ demek için bir kayıt performansıydı yaptıkları. Aslında orada değillerdi, sadece söyleyecekleri yalan için delil topluyorlardı. Yani yüzün taşıdığı anlam ilk elden imha edildi. Yüzleri ben yok etmedim yani…”

İstikrarı bozan bir virüs

Ama aynı zamanda diyaloğun kullanılmadığı çizimler bunlar, söylenemeyenin ancak gösterilebilir olduğu…
“Biraz önce anlattığım adam üstünden gidecek olursak, diyelim ki onun arkadaşıyım ve ‘Tiyatroyu da gördük’ cümlesinin delili olarak o kareyi bana gösterecek. Malzeme yalan olduğu için diyalog başlangıcı zaten yalan olacak ve ona eşlik için kuracağım her cümle diyaloğu diyalog olmaktan çıkaracak” diyor ve ekliyor: “Diyalog hakikati bulmak için yapılan bir eylemden çıktı. Kafamızı kaldırdığımız zaman poz veren birçok insan görürüz. Ve pozların en masumudur bir çeşme ya da antik kapı önünde kameraya bakmak. Bunu biraz daha değiştirelim. Banka kapısı veya tank önünde poz verenleri gördüğümüz zaman yalanın büyüğü ve vaat ettiği dehşet ortaya çıkar. O yüzden evet, söylenmeyen yalan ancak gösterilebilir. Bir nevi suçüstü yapılarak.”
Aynı zamanda iyi bir poker oyuncusu olan Turgut Yüksel için “Mütebessimdir, muhabbetlidir, sakindir. Germez, gerilmez. Renk vermez, kül yutmaz.” diyor Yücel Göktürk sergi kataloğundaki yazısında. ‘Mantığın Bir Anlık Çöküşü’ de bu ‘kül yutmazlığın’ çizimleri bir anlamda. ‘Mantıklı’ olmaya bir davet değil de, “akıl böylesine devreden çıkıyorsa, şiddet, yoksulluk, yabancılaşma bu boyutlara ulaşabiliyorsa, bunun müsebbibi bu mantık batsın” demenin bir yolu sanki?
“Mantık istikrarlı bir şeydir. Değişen olgular arasındaki ilişkilerin değişmeyen kuralını ortaya koyar. Bu istikrarı içten içe bozan bir virüs girdiğinde, kabuk aynı kalır ama içi kokmaya başlar.” diyor sakin, mütebessim üslubuyla: “Bozulan, insanın evreni anlama, onun da uzantısı olarak kendini anlama mekanikleri olunca insanı ilk terk eden akıl oluyor ister istemez. Aklı giden bir insanın neler yapabileceğini tahmin ederiz, ama burada asıl korkutan şey, akılsız olanın kendini doğruyu temsil ettiğine inanacak derecede özgüvene sahip olması. Bu çağın vebası bu; altyapısı olmayan özgüven. Ve bu her şeyde doğruyu temsil ettiğine inanan özgüvenli insanlar o kadar çok ki… Bunun uzantısı olarak dil kayboluyor. Dil kaybolunca zaten sümen altı edilen empati hissi üçüncü terk eden oluyor. Bunun da vaat ettikleri dediğin gibi şiddet, yoksulluk, yabancılaşma oluyor. Bunlar kapitalizmin beslenmeyi sevdiği en güzel damarlardan. Mantık, yapısı gereği istikrarını korur. Bunun müsebbibi olan bu istikrarlılık hali batsın tabii ki.”
Son olarak, uzun süre ara verdiği çizgi roman üzerine soruyoruz, var mı proje, diye. Varmış… Üstelik altyapısı hemen hemen tamamlanmış. Beyoğlu’nun esnaf lokantalarından birini temel alan, adı ‘Lokanta’ olacak bir çizgi roman üzerinde çalışıyor.
Turgut Yüksel, dişlerimizi göstermek ne kelime, hafiften bile sırıtamayacağımız, gülmeden yüzümüzde donan, içimizi kazıyan gülümsemelerin; bakanı zorlayan, bakıp da geçilemeyecek, emek isteyen, siyah-beyaz ve grinin çizeri. Hepimize ‘Saadetler Diliyor’.

B-BOŞ BOŞ BAKAMAMAK

2010-12-26T01:13:00.006+02:00

İnsan anne-babasından kaçmalı. Hem de zamanı geldiğinde, çok bekletmeden; çünkü telafisi her geçen vakit daha zor olur. Kaçmak da kaçmak olmalı, öyle evin saklanılacak yerlerine değil ( O giysi dolapları, sandığın üzerindeki yorganların arası, teldolabın gölgede kalan kısmı kaçış yerleri değildir. Oralarda hayaletlerle dünya için mühim olmayan meseleler üzerine sohbetler edilir, birbirine sırlar verilir; bu da bir sorumluluk yükler çocuğa: O olmadığında hayaletler kiminle konuşacak?). Ben kaçtım. İyi de ettim, yoksa evsiz kalmayı öğrenemeyecektim. Evsizlik, yaptığım resimleri bir duvara asamamak. Bir duvardan indirememek. Duvarda sıvanın boyanın altından taşarak açtığı yolları görememek, yollardan haritalar kuramamak. Duvara boş boş bile bakamamak.
İnsanın bakmaktan gözlerini alamadığı bir şey yoksa eğer, duvarlara boş boş bakamamak zor bişey.

D-DERVİŞ'İN ANNESİ

2010-12-22T00:09:00.002+02:00

Gecenin bir vakti, uyku ve uyuyamamak arasında…Kadın yanındaki çocuğun elini sıkıca kavramış; düşmesin, bir yere vurmasın, bir yer ona vurmasın, başına bir şey gelmesin, elinin sıcaklığını hissetsin, eli sıcaklığı hissetsin, belki kendi annesi onun elini tutmamıştı ama o çocuğun elini tutsun, birinin elini tutmanın ne demek olduğunu bilsin diye elini bırakmıyor çocuğun. Anne ben çok yoruldum, diyor çocuk. Çocuk ve kadın bilmem kaç yıl öncesinden bana çarpıyorlar. Görmediğim, sesini duymadığım ama fikrini zihnimden çıkaramadığım kadın bana çarpıyor. Gündüzün bir vakti, dalgalar ve yağmur arasında. Çocuk…

İ-İYİ İNSAN AĞLATIR

2010-12-08T22:26:00.005+02:00

(…)

İyilik karşısında, özellikle saflıkla karışık iyilik karşısında ağlamak her zaman insan psişik topoğrafyasındaki (süperego-ego-id) derin mekanizmaları çalıştıran bir işlemin sonucu olmuştur. Bunca saflığına rağmen, iyinin hayatta kalması üzer insanları: Kendileri yaşamak için kaç takla atmış, kaç kişiye yalvarmış, akla hayale gelmedik ne kölelikler yapmıştır. Burada apaçık bir dengesizlik vardır, Tanrı “haksızlık” yapmıştır ve su içinde su kadar temiz birinin yaptığı iyiliğe mahkûm kalmıştır; şimdi de kendine acımış, ağlamıştır.

Öte yandan iyiler, neredeyse Tanrı tarafından seçilmişlerdir. Herkes, için için bunu böyle düşünür. Bunca saflıklarına rağmen iyilerin kaybolup gitmemesi, buna bağlanır. Bu çeşit bir tanrısal iyiyle karşılaşmak ortalama bir kötüye her zaman hatırı sayılır bir çöküş getirmiştir.

İyi olmak o kadar ışık saçan bir durumdur ki, aynen okyanus dibinde yaşayan ahtapotlar ya da bazı kabuklular gibi iyi, hiç bitmeyen yağıyla kendi kendine yanar. İyilik, herkesi yenen bir mittir, bir dindir belki ama bir öz değildir. İnsan iyi doğmaz, iyi olarak doğmak iyi değildir zaten. Doğuştan iyi olmak sürdürülemez çünkü. İnsan yaşamla kirlenmeli, sonra temizlenmelidir. Temizlenme çoğu kez aktif bir iştir. İnsanın kendini iyi yapması uzun uzadıya devam eder. Sonra bir sınıra gelir, etler acıyarak son bir hamle… İyi olmak bir iştir, bu işi olan başka bir iş yapamaz.

(…)

'Aylak Fikirler', Tahir M. Ceylan, 2010

K-KURTULUŞ

2010-12-08T20:54:00.002+02:00

“Geçmiş”in zamanı (geçmiş-bugün-gelecek ayrıştırılamaz bir akış olsa da) “hissediş” olarak başka türlü işliyor. Biraz nemli, ılık bir nefesi var bir an ensemizden girip çıkan; tam “yakaladım” dediğin anda kaçıveren. Kırlangıçların seslerinde mesela, yakaladığını sandığın ama her daim susmuş olanın havada asılı kalan yankısı… Geçmiş o yankıdadır. Kurtarılması gereken o yankıdır sadece. Peşimizden koşan geçmişten (“kaçtığımız” için kovaladığını varsayıyorum; ağır adımlarla yürürsek…) kurtulmanın tek yolu onu kurtarmaktan geçiyor gibi.

Aşk gibi… Beni kurtarırsan kurtulacaksın.

Resim: 'Angelus Novus', Paul Klee, 1920

E-ESMERALDA-7 (yonca)

2010-11-30T10:52:00.003+02:00

V-VİCDAN AZABI

2010-11-26T09:59:00.002+02:00

Winchester deyince, western seyretmiş, çizgi roman okumuş olanlar o fiyakalı tüfeği bilir. Oliver Winchester’ın icadı, Amerikan İç Savaşı’nda, Kızılderili soykırımında başrol oyuncusudur. Sarah Pardee ise 23 yaşında Winchester’ın oğlu William’la evlenen genç bir kadın. Kocası öldükten sonra 20 milyon dolarlık bir servetin sahibi olmuş Sarah. Epeyce kanlı bir para. Vaktiyle küçük kızını da kaybetmiş olan Sarah, kocasının ölümünden sonra ne yapacağını bilememiş bu parayı. Bir ihtimal başında bir uğursuzluk olduğuna hükmettiğinden, asıl olarak da kayınpederinin ve kocasının pek de yüklenmedikleri vicdan azabının yükünden ne yapayım, ne edeyim derken dengesini de epey kaybetmiş. Falcılara, medyumlara başvurmuş. Demişler ki: Bu tüfeklerden çıkan kurşunlardan ölenlerin huzura kavuşması için “odalar” yaptıracaksın. Hiçe sayılan vücutlarının ruhunu kurtarmak için kendilerinin olacağı odalar. (Medyumların Virginia Woolf okudukları düşünülebilir).

Bunun üzerine Sarah, San Jose’de 80 hektarlık bir araziye, 83 yaşında ölene dek durmadan yaptırıp yıktırdığı bir daha yaptırıp bir daha yıktırdığı 160 odalı, 110 pencereli, 47 bacalı bir “yapı” inşa ettirmiş, hiçbir yere çıkmayan merdivenleri, hiçbir yere çıkmayan kapıları olan. Sarah’nın ruhlarla yemek yediği, dans ettiği, seviştiği bu “ev” bugün Amerikan kültürüne dahil edilmiş eksantrik bir yapı olarak değerlendiriliyor.

Vicdansız dünyanın kaybolmuş bir ruhu ruhlarla karışırken bize bir sanat yapıtı kalmış, isteyenin gidip ziyaret edebildiği.

Vicdan azabı, “bizim benzerimiz olduğunu hayal ettiğimiz bir başkasının başına gelen bir kötülüğün fikriyle birlikte olan bir kederdir.” Çoğu zaman hiçbir işe yaramaz çektiğimiz azap. Ne azap çeken ne de “bir başkası” için… Yalnızca vicdanlı ruhlara dayatılabilir vicdan azabı ve vicdan azabının yazdırdığı romanlar, şiirler, yaptırdığı resimler, besteler acı çekeni iyileştirmez.

Y-YANGIN

2010-11-21T18:09:00.001+02:00

Organlara (kalp, mide, bağırsak, akciğer, karaciğer…) kan taşıyan bütün damarların birtakım mühim noktalarında “Mohikanlar gibi” ateşler yakmış. (Yandığında “ateş” olur, “ateş yakılmaz” deme!) Yanıyor ki ne yanıyor. Alyuvarlar bilseler vücudun yüzde 90’ı sudur, söndürecekler. Neyse ki bilmiyorlar; çünkü meselemiz söndürmeden taşımaya çalışmak o yangını. Donarak ölmektense yanarak kül olmalı.

Y-YILDIZLAR EN DERİNDEDİR

2010-11-13T11:34:00.009+02:00

Michel Crespin, 'Sagittaria', 1980

H-HEP KAZANIRSIN EY ÇÖZÜMSÜZLÜK!

2010-11-03T09:53:00.004+02:00

...

İki kalp arasında en kısa yol:
Birbirine uzanmış ve zaman zaman
Ancak parmak uçlarıyla değebilen
İki kol.

İki çay söylemiştik orda, biri açık,
Keşke yalnız bunun için sevseydim seni.

Merdivenlerin oraya koşuyorum,
Beklemek gövde gösterisi zamanın;
Çok erken gelmişim seni bulamıyorum,
Bir şeyin provası yapılıyor sanki.

Kuşlar toplanmışlar göçüyorlar
Keşke yalnız bunun için sevseydim seni.

Yalnızlığı soruyorlar, yalnızlık,
Bir ovanın düz oluşu gibi bir şey.
Hiç bir şeyim yok akıp giden sokaktan başka
Keşke yalnız bunun için sevseydim seni.

Seni o kadar yakından görünce
Keşke yalnız bunun için sevseydim seni.

Hızla geçen otobüslerin ardında benzeşmek..
Keşke yalnız bunun için sevseydim seni.

Tanrım gerçekten çocukluk günlerinizde mi?..
Eşiklere oturmuş bir dolu insan
Keşke yalnız bunun için sevseydim seni.

An ki fıskıyesi sonsuzluğun
Keşke yalnız bunun için sevseydim seni.

...

Cemal Süreya, 'Sevda Sözleri, 1984

H-HATANI AL DA GEL

2010-11-02T11:33:00.002+02:00

Çok hata yapıyorum. Öyle böyle değil, bazen sonrasında bazen yaparken farkına varıyorum, çok hata yapıyorum. Düzelttiklerim, bir daha yapmayacağım deyip bir daha yapmadıklarım da var, bir daha yapmayacağım deyip tekrar tekrar yaptıklarım da. Bazılarına evet bu hata deyip, ama düzeltmeyeceğim, öyle kalsın diyorum. Yani hata yapmak kötü değil, düzeltmediklerimiz de… Ama gizlediklerimiz…

S-SIÇRAMA

2010-11-02T10:06:00.003+02:00

Bob Beamon (uzun atlamacı), 1968 Meksika Olimpiyatları’nda 8.90 atlamış. 8 metre 90 santimlik mesafeyi havada kat etmiş. Ta 27 yıl sonra Carl Lewis geçebilmişti Beamon’ın rekorunu. 27 yıl havada asılı kalmış Beamon. Öyle iyi bir sıçrayış yapabilmesinin en mühim koşulu Beamon’ın, önce birkaç adım geri gitmesiydi. Önce birkaç adım geri gitmek gerekirmiş iyi bir sıçrayış için.

G-GEMİLER UYANMASIN

2010-10-20T17:02:00.002+03:00

Rodin’in ne boktan bir adam olduğunu anlamak için Camille Claudel’e bakmak, bir de John Berger’ın “Rodin ve Cinsel Egemenlik” (“O Ana Adanmış”) adlı denemesini okumak yeterli. Michelangelo’nun “Mermere sıkışan melek”ini andıran bir sözü var Rodin’in: “Taşın fazlasını atıyorum geriye heykel kalıyor.”

Kendimin fazlasını atınca geriye ne kalır? Daha hakiki bişey?.. Sanatçı da değiliz ki fazlanın fazla olduğunun farkına varalım. Hele bir de “fazilet”le aynı kökten gelmesi tereddüt ettiriyor, vardır bir hikmeti diye. Fazla oluyorsun…

Gemiler uyanmasın camlar buğulanmasın. Çok fazla…

N-NE DİYE?..

2010-10-20T09:47:00.002+03:00

Şu âlemi yüce rabbim yarattıysa eğer, kendini Tanrı sanan akıllı bir şizofren şunu sorar: Üstelik bir de son okumasını yapmadan bolca tashihi olan kitap gönderdiğin (gönderdiğim), kalbimi (kalbini) darmadağın eden şu dünyayı, bu kadar mutsuzluğu ortaya çıkarmak uğruna o kutsal hiçliğini (hiçliğimi), mükemmel sessizliğini (sessizliğimi), ulaşılamaz dinginliğini(dinginliğimi) bozmaya ne diye kalkıştın (kalkıştım)?

Resim: 'Âdem'in Yaratılışı-Sistine Şapeli', Michelangelo Buonarroti, 1508-1512

Y-YAZAR

2010-10-19T15:00:00.003+03:00

31 (“otuz bir”) gün daha idare etseydi resmi verilere (kafakâğıdı) göre bu âlemde yüz bir (“101”) yıl yaşamış olma (28 Kasım 1908-30 Ekim 2009) gibi sağlam bir rekora imza atmış olacak Claude Levi-Strauss, Yapısalcılığa temel oluşturan metinlerinden epey bir süre sonra bir gazetecinin röportaj önerisini “Eskiden çok daha iyi ifade ettiğim şeyleri tekrar söylemek istemiyorum” yanıtı vererek reddetmiş. Yorum yapmak ne haddimize.

“Yazar” olmaya hevesli iki “edebi” karakter… “Edebi”nin tırnak içinde olması kinaye falan değil, vurgu. Şöyle ki: “İlk röportajı”nda ne giyeceğini düşünüyor biri. İşin esprisi de var bir miktar ama hakikati daha fazla. Diğeri de hiç röportaj vermemeyi, Salinger falan gibi… Ürün?.. Yok henüz…

Tamam, insan nedir ki, biraz olan, biraz kurulan, bir miktar hayali bişey. “Olan” kısmını öne çıkarmak, onu didiklemek, ondan yola çıkmak hakikatine yaklaşmaya vesile. Kurulmuş, hayali kısmı da ne olmadığını görerek “olan”a yakınlaşmaya.

Bir roman gerçek bişeydir. Yazının halihazırda devri geçmemiş maddi ortamı kitap formatında basılmış bir roman “gerçek” bişeydir. Onun üzerinden kendinizi kurabilir, hayali bir varlık oluşturabilirsiniz. Ya da olduğunuz, onunla bağlı görünür olur. İlk röportajda ne giyeceğinizi ya da röportaj vermemeyi ürün üzerinden düşünebilirsiniz. Potansiyel ise hiçbir zaman olgu değildir, ihtimaldir ve umut ihtimalle ilgilidir, yani gelecek fikri potansiyelle diri tutulur. Ama olgu değildir. Ve uzun süre potansiyel olarak kalmak acı veren kasvetli bir haldir. Ertelenmiş olan acı verir.

Tırnak içinde “edebi”, bu yazar adaylarının hakiki mânâda birer “roman kahramanı adayı” olduğunu söylemeye çalışıyor. Yaptığıyla değil yapacağını varsaydığıyla kendini oluşturan insan, artık memleket topraklarında da hüküm sürüyor. Onu en iyi onlar anlatabilirmiş gibi. Kinetik enerjiye ihtiyaç var sadece.

B-BATAKLIK

2010-10-18T23:39:00.002+03:00

Gecenin karanlığında yanlış yola girip dizlerine kadar batınca çamura, en iyi ihtimalle küfredersin ahmaklığına, kaderine, o bataklığı başka yerde değil de orada icat eden doğaya, o doğayı böyle olduruveren Allah’a ve daha nicesine. Bu en iyi ihtimal... Bataklık dedik, öyle metafor falan değil, ağır ağır çekiyor içine. Artık birkaç dakikada mı, bir-iki saatte mi malum sona doğru gidiyorsun.

1-Tutacak bişey ararsın kurtarmak için kendini.
Hata! Daha çabuk batarsın debelendikçe.

2-Kaderine razı olup dua etmeye başlarsın.
Hata! Bu hayatı kurtaramayan sözcükler öte dünyada hiçbir işe yaramaz.

3-Kafanı kaldırıp gökyüzüne bak, o zamana kadar bildiğin bütün takımyıldızlarına yeni adlar ver. Üstelik başın dik kalır.

F-FRENCH KISS

2010-10-18T17:23:00.003+03:00

Karşıma alsam bir kareyi, hasbıhal eyleyelim desem, anlatacağı en son şey dört açısının birbirine eşit olduğudur. Çok mu fazla, gün boyu taşıdığımız vücudumuzu hissetmediğimiz konuşmalardan bıkmış olmak, gözümüze kaçmış bir kirpik gibi cümleler duymayı beklemek; her zaman değil, arada, bazen, dilin en iyi işlevinin sadece Fransız öpücüğü olmadığını hissetmek.

H-HAPİSHANE

2010-10-18T16:17:00.002+03:00

Kapıyı itip duruyorsun odadan çıkmak için. Açılmıyor. Dönüp duruyorsun odanın içinde sıkılarak, oflayıp puflayarak. Tekrar deniyorsun, daha bir güçle. Olmadı, bir omuz atıyorsun, belki kırılır diye. Yok, bana mısın demiyor (“Masa” gibi). Öfkeden duvarları tekmeliyorsun, pencereye gidip, atsam şurdan kendimi de kurtulsam diyorsun. Sonra, ertesi gün oluyor ve başlıyorsun yine zorlamaya. Çıkmak lazım, gitmek lazım, özgür olmak istiyorsun; hayat kaçıyor. (“kaçan kovalanır” hesabı). Tabii bir ertesi gün ve onun ertesi günleri de var. Bastiani Kalesi gibi, çıkmak o kadar kolay değil.

Çıkmak için, kilitli olmadığını anlamak için çekmek yerine itmeye çalışıyorsan o oda hapistir zaten. Ve bu mesel de zekânın önemine dair değil yalınlıkla ilgilidir. Zekâyı çok önemsiyorsan eğer aklın bir hapistir. Tünel kazmalı, en derine. Ya da…

P-POZ DEĞİŞTİRME

2010-10-18T15:04:00.002+03:00

Partiler… Siyasal olanı değil, eğlenelim diye yapılanlar. “Parti veriyorum” Türkçeye ne kadar yerleşmiştir, bilmiyorum. “Sağ olun ben almiim” ise pek çok başka durumda da kullanılan yaygın ironik cevaplardan. Basit cevaplardan; reddedici olmaktan ziyade dışarıda kalmayı tercih ettiğini işaret eden...

Ben partilerden korkarım. Uyumsuz davranıp canımı ve canı sıkılmayanların canını sıkma ihtimalinden değil, “sağ olun ben almiim” diyemeyip orada olmayı şu ya da bu nedenle seçip uyumsuzluğu içe atıp saklayarak, erteleyerek, köşeli bir ayracın içinde tutarak katlanmayı becerebilmekten dolayı korkarım.

Parti insanlarından da korkarım. Yaşadıklarını hissedebilmek için kendi kendilerini kışkırtıp duran insanlar… Bir kısmı çok seksi ve çekici görünmek için, bazıları zeki ve nükteden olduklarını göstermek için (herkes kendinde olmadığını varsaydığının tersini mi göstermeye çabalar, olmayan üzerine hükmü olduğundan diğerinin olduğunu mu varsayar) didinip dururlar. Öyle midirler, değil midirler bunu anlamak zor. En azından benim için zor, iyi gözlemci olmadığımdan ya da başka şeyleri gözlediğimden herhalde. Ama o çaba, o çaba yok mu… Üstelik bunlar kabul edilebilir çabalar; ne kadar varlıklı ya da iktidarlı olduğunu gösterme çabalarını saymıyorum bile (eh, o kadar namus bende de var, bu çabaların mekânlarında olmayacak kadar bir ortodoksiyle sahibim çok şükür ki.).

Bir partiye gidiyorsanız pozunuzu değiştirmek zorundasınız. “Sağ olun ben almiim” seçeneğini kullanmadıysanız, sorarlar adama niye geldin, diye. “İkinci sınıf Camus kahramanları giremez” levhası asılmamışsa Camus’yü bilmediklerinden, hatta anlamadıklarından değil, uymadığından, eğlenceyi bozacağındandır. O zaman?.. Gitmeyeceksin ya da değiştireceksin pozunu, karşıdan değil de şöyle hafif bir yan duruş…En iyisi hiç vesikalık çektirmemek. Nicholai Hel gibi, kimse çekemesin fotoğrafınızı. Zor iş.

E-EYLEM

2010-10-15T01:16:00.003+03:00

HÜLYALI GEMİ

Nehrin kıyısında durup,
sonra bir aşağı
bir yukarı
hızlı adımlarla...

Karşıya geçmemek,
bir türlü geçememek
öte yakaya…

Nasıl tayfa olacaksın
kıyısı olmayan okyanuslarda dolanan
hülyalı gemilere.

Şiirimi boş ver,
saat kulesine taş attım
ve durdurdum
ve şimdi başlıyor zaman.

Eylem! Eylem! Eylem!

Jacques Chausson, ‘Hermes’in Kanatlarında’, 1617

Resimler: Rene Boyvin, 1661; A. Lorenzetti’s Injustice, 1365

SİNEK KIZI

2010-10-08T09:49:00.005+03:00

Argia, Polinikes'in karısı.Kardeşiyle tutuştuğu savaşta düşmanla işbirliği yapan Polinikes aşağılanarak öldürüldü ve cesedi dini merasim yapılmadan yok edildi. Argia yıllarca kocasının cesedini aradı ve bu arayış sırasında pek çok aşağılanmaya maruz kaldı. Sonunda Polinikes'in cesedini bulunca gözyaşları ve öpücüklerle onu diriltmeye çalıştı. Bütün uğraşlarının boş olduğunu anlayınca Polinikes'in cesedini yakıp küllerini bir kaba koydu. Kabın içindeki küller Argonotların şefi İason tarafından Altın Post'u ararken geçtikleri Bosforus'ta denize serpildi. Rüzgârın havada uçurduğu küllerden Argia'nın gözyaşları Boğaz'a karışırken Polinikes'ten kalanlar karaya saçıldı. O zamandan beri çobanların, koyunlarını Polinikes'in küllerinin düştüğü yerde biten çiçeklerle beslediği söylenir.

B-BÖYLE DEMİŞTİN

2010-09-25T19:27:00.007+03:00

“Ân”ın geçmişin ve geleceğin içinde devinim halindeki zaman olduğu fikrine uzak olanlar ya geçmiş’in ya da gelecek’in mitleştirilmesine yaklaşan bir moebius sarmalında dönüp dururlar. (…) Geçmiş’e yakın duranlar “Evvel zaman içinde ve ne güzel evvel zamanlardı onlar” hisleriyle donakalıp ân’dan kaçarlar ki bunlara sözcüğün olumsuz anlamıyla nostaljik diyoruz. Romantizmin, muhafazakârlığın ve melankolinin temel duygusal yatırımı olan nostaljinin radikal reddi gelecek’in fethidir ve her tür radikalizmin ikametgâhı burasıdır. (…) Muhafazakâr fikriyatın söylemi “işte böyleydi”, mutlak bir hakikat gibi öne sürülür. Bu, gündelik hayatın nevrozunun dilinde “böyle demiştin” diye tercüme edilebilir. Israrla “önce” öne sürülür ve bugün kovulur. Bugüne ilişkin nesnel bakış tamamen askıya alınmıştır. Bireyin bütünlüğünü sağlayan kendi değerleriyle uyumlu olan süreçler dahi göz ardı edilir, geçmiş ısrarla bugünü sürgün eder: Böyle demiştin! (…) Söylenmiş olan yapılana önceldir, çünkü geçmişin imgesi “eyleyen” değil “sözel”dir.

'Ertelemenin Politik-Psikolojisi', Sigfried Telemann, 2007

Resim: 'Et in Arcadia Ego', Nicolas Poussin, 1630

B-BURADA HER ŞEY GERÇEKTİR

2010-09-25T01:37:00.005+03:00

'Corto Maltese'- Mu, Hugo Pratt, 1988

H-HAYAT BERBAT

2010-09-23T22:48:00.006+03:00

“…dudaklarımda bir alay hamile kadına düşük yaptırabilecek bir gülümsemeyle…”

(...)

“Fakirliğin farkına vardım, çünkü acıkmıştım.”

(...)

“Bu işlem tiksindiriyordu beni. Gerekliliğini hiçbir zaman anlayamamıştım. Gizlice tek başına bu işi yapmak, hadi neyse. Fakat birbirini tanımayan insanların restoran salonlarında olduğu gibi bir araya gelmeleri; ya da eş dost arasında, şölen veya aile yemeği ismini vererek toplanmaları, benim gözümde edepsizliğin dikâlâsıydı. …Elâlemin önünde alenen yemek yenmesi ne kadar eğlenceli ve trajikti, ne kadar da iğrenç.”

(...)

“Yeryüzünde evrenin seyredilebileceği noktayı bilseydim, oraya koşar, toprağa bir kazık sokar, ona asılır ve düşerken dünyayı da peşime katarak kendimi boşluğa atardım.”

'Hayat Berbat', Léo Malet, 1948

O-O ANA ADANMIŞ

2010-09-19T13:30:00.004+03:00

“...eğitimi... sanatçıya toplumsal olarak uzlaşmaya varılmış bir dizi hüner kazandırmıştır.”

(...)

“Estetik gücün şemaları, ekonomik gücün amblemleri olmaya uygun düşüyordu.”

(...)

İlkel ile Profesyonel

“Max Raphael, tüm sanatın amacının ‘nesneler dünyasını parçalamak’ ve bir değerler dünyası kurmak olduğunu söylemiştir. Marcuse sanattan, bu haliyle dünyanın ‘toptan reddedilişi’ diye söz eder.”

(...)

“Özgürlük arayışımız genişlemekte, onu yaşayışımızsa daralmaktadır.”

(...)

Magritte ve Olanaksızlık

“Kentin zamanı -ücretli saatlerin zamanı- her eve egemendi.”

(...)

“Gelecek olan, kazanılacak-olan, var olanın içini boşaltır.”

(...)

Ralph Fasanella ve Bir Kentin Duyumu

“Yaşarken, kendinden önce ve sonra gelen tüm anları dışta bırakan an, hemen herkes için bedensel acı anıdır.”

(...)

Francis Bacon ve Walt Disney

“...gösterinin amaçları simgeseldir : hemen hiç kullanılmayan bir gücü gösterir”

(...)

“Gerçek şudur ki kitle gösterileri birer devrim provasıdır : stratejik hatta taktik provalar değil, devrimci farkındalığa ulaşma provaları.”

(...)

Kitle Gösterilerinin Doğası

“O bir tek insanın taşıdığı olanakların dünyadaki simgesiydi.”

‘Che’ Guevara

'O Ana Adanmış', John Berger, 1988

B-BİTİK ADAM

2010-09-19T13:10:00.004+03:00

İnsanlara baktığımızda yalnızca sakatları görürüz.

(...)

Aslında bizi birbirimize dostluğumuzun duygusallık taşımaması bağlıyordu.

(...)

Elli yaşımızı geçtikten sonra kendimizi hain ve karaktersiz buluruz. (…) Nedeni elli yaşındaki birinin elli yaşını geçince duyduğu sınırı aşma utancıdır.

(...)

Aynı şeyi her zaman bambaşka bir şeymiş gibi içime alma sanatına sahiptim, bunu çok geliştirmiştim.

(...)

Tüm yaşamımız boyunca acemilikten kaçarız, ama o bize hep yetişir ve bizi geçer, diye düşündüm ve biz bu acemilikten kurtulmak için ömür boyu büyük yoğunlukla çabalarız, ama o bizi hep geçer.

(...)

Sonunda kendi başarızlığına âşık oldu, hatta vuruldu diye düşündüm.

(...)

Kendi kendime Wertheimer’in herhalde aslında mutlu olduğunu, çünkü mutsuzluğunun hep bilincinde olduğunu, mutsuzluğundan sevinç duyabildiğini söyledim. (…) çünkü çoğu kişiyi biz mutsuzluklarını ellerinden alarak mutsuz kılarız.

'Bitik Adam', Thomas Bernhard, 1983

K-KATI OLAN HER ŞEY BUHARLAŞIYOR

2010-09-19T01:12:00.004+03:00

“...bizler, kendimizi bugün kendi modernliğinin köklerinden kopmuş bir modern çağın ortasında buluyoruz.”

(...)

“Rousseau ’moderniste’ sözcüğünü 19. ve 20. yüzyıllarda kullanılacağı biçimiyle kullanan ilk kişidir.”

(...)

“...toplumun yepyeni güçlerinin iyi işlemesi için ancak yepyeni insanlar tarafından yönetilmesi gerekir...” (Marx)

(...)

“...modernliğin diyalektik devinimi ironik bir biçimde kendi itici gücüne, burjuvaziye karşı döner.”

(...)

“...modernizmin ayırt edici özelliklerinden biri de bizzat soruları soranlar ve verdikleri yanıtlar sahneden çekildikten sonra bile soruların havada yankılanır kalmasıdır.”

(...)

“...tarih bütün kostümlerin saklandığı bir depodur.”

(...)

“(modernliğin 19. yüzyıldaki eleştirmenleri) hepsi de modern bireylerin bu yazgıyı anlayacak ve bir kez anladılar mı onunla mücadele edecek yetide olduğuna inanıyorlardı. ...Modernliğin 20. yüzyıldaki eleştiricileriyse, diğer insanlarla böylesi bir duygudaşlıktan ve insanlara inançtan tümüyle yoksundur.”

(...)

“...çağdaş dünyada hiç kimse ‘dışarıda’ değildir ve olamaz.”

(...)

“...(modern yazar) topluma sırtını döner ve tarihin ya da toplumsal hayatın süreçlerinden geçmeksizin karşılaşır nesneler dünyasıyla.”

(...)

“(modernizmi sadece bir dert gibi gören düşünceye dair) iki yüzyıldan beri modern hayatın temel olguları haline gelmiş ‘tüm toplumsal ilişkilerin kesintisiz sarsılışını, bitmek bilmeyen belirsizlik ve heyecanı’ hesaba katmaz.”

(...)

“Faustvari tasavvur ve tasarımlara yaşlı Goethe’nin çağında bir yer bulmak istersek, bu yer o çağın ekonomik ve toplumsal gerçekliğinde değil, radikal ve Ütopyacı hayallerindedir, dahası, o çağın kapitalizmi içinde değil sosyalizmi içindedir.”

(...)

“...burjuva toplumunun inşa ettiği her şey yıkılmak üzere inşa edilmekte. ‘Katı olan her şey’ –sırtımızdaki giysilerden onları dokuyan tezgâh ve makinelere, makinelerin başında çalışan insanlara, işçilerin yaşadığı ev ve mahallelere, işçileri sömüren şirketlere, kasabalara, şehirlere, koca koca bölgelere ve onları içine alan uluslara kadar- bütün bunlar ertesi gün yıktırılmak, dağıtılmak, parçalanmak, yerle bir edilmek üzere yapılıyor. Öyle ki ertesi hafta yeniden işlenebilsin ve bütün bu süreç, inşallah sonsuza değin, tekrar tekrar, çok daha kârlı şekillerde devam etsin”

(...)

“...akla gelebilecek her türden insan davranışı ekonomik açıdan mümkün, ‘değerli’ olduğu açıdan itibaren ahlaki açıdan kabul edilebilir hale gelir; kazanç sağladıktan sonra her şey uyar.”

(...)

“...bir komünist nihilizm, daha çekici ve ilginç olmakla birlikte, burjuva selefinden çok daha sarsıcı ve parçalayıcı da olabilir; çünkü kapitalizm modern hayatın sonsuz imkânlarını en alt çizgide durdururken Marx’ın komünizmi, özgürleşmiş benliği sınırsız insani uzamlara yollayabilir.”

(...)

“Burjuvazi şimdiye kadar onurlandırılmış ve hürmetle karşılanmış tüm etkinlikleri çevreleyen haleyi çekip aldı. Doktoru, hukukçuyu, rahibi, şairi, bilgi adamını ücretli işçiye dönüştürdü.”

(...)

“Modern profesyoneller, entelektüel ve sanatçılar, proletaryanın mensupları olduklarından ancak iş bulabildikleri müddetçe yaşarlar ve... ancak emekleri sermayeyi artırdığı müddetçe iş bulabilirler. Kendilerini parça parça satmak zorunda olan bu işçiler diğer her ticari mal gibi birer metadırlar dolayısıyla rekabetin iniş çıkışlarına, piyasanın dalgalanmalarına tabidirler. Bu yüzden, ancak sermayesi olan birileri onlara para verdiği sürece kitap yazabilir, resim yapabilir, fizik ve tarih yasaları keşfedebilir, hayatlarını idame ettirebilirler. Ama burjuva toplumun baskıları o düzeydedir ki karşılığını vermeden, yani eserleriyle şu veya bu şekilde ‘sermayeyi artırmadan’ kimse onlara para vermez. Onların beyinlerini sömürerek kâr sağlamaya istekli bir işverene ‘kendilerini parça parça satmak’ zorundadırlar. Kendilerini en kârlı şekilde arz edebilmek için uğraşıp didinmeleri gerekir; sırf çalışmalarını sürdürebilmek için satın alınma imtiyazı uğruna (çoğu kez amansız ve acımasızca) rekabet etmek zorundadırlar. Eser tamamlandığında onlar da, diğer tüm işçiler gibi kendi emeklerinin ürününden koparılmış olurlar. Malları ve hizmetleri satışa çıkarılır ve yazgılarını belirleyen içkin bir hakikat, güzellik veya değerden yoksunluk- değil, ‘rekabetin iniş çıkışları, piyasanın dalgalanmaları’ olur. Marx, büyük düşünce ve eserlerin piyasa gerekleriyle engelleneceğini ummaz: Modern burjuvazi düşünceden kâr sağlama konusunda son derece kaynak yaratıcıdır. Gerçekte olan şudur: Yaratıcı süreçler ve ürünler yaratıcılarını dehşete sürükleyecek biçimlere dönüştürülür ve kullanılır. Ama yaratıcıları buna karşı koyamaz, çünkü yaşayabilmek için emek güçlerini satmak zorundadırlar. Entelektüeller işçi sınıfı içinde kendilerine özgü bir konum işgal ederler: Bir yandan özel imtiyazlar, ama bir yandan da özel ironiler doğuran bir konumdur bu. Burjuvazinin sürekli yenilik yaratma talebinden kazanç sağlamaktadır. Bu onların ürünleri ve yeteneklerinin satışa çıktığı pazarları genişletir. Çoğu kez yaratıcı cesaret ve imgelemlerini teşvik eder ve –yeterince açıkgöz ve beyinlerine duyulan ihtiyaçtan faydalanabilecek kadar şanslılarsa-işçilerin çoğunluğunun içinde yaşadığı müzmin sefaletten kurtulmalarını sağlar. Öte yandan –yabancılaşmış ve kayıtsız olan çoğu ücretli işçinin aksine- çalışmalarıyla kişisel bağları olduğu için pazardaki dalgalanmalar onları çok daha derinden etkiler. ‘Kendilerini parça parça satarken’ sadece fiziksel enerjilerini değil zihinlerini, duyarlıklarını, en derin hislerini, düş ve hayal güçlerini, neredeyse her şeylerini satmaktadırlar. Goethe’nin ‘Faust’u dünyada bir şeyleri değiştirebilmek için ‘kendini satmak’ zorunda olan entelektüelin arketipini sunar bize. Faust aynı zamanda entelektüellere mahsus ihtiyaçlar karmaşasını da cismanileştirir: Onları harekete geçiren güdü, sadece tüm insanlarla paylaştıkları hayatlarını idame ettirme ihtiyacı değil, aynı zamanda iletişimde bulunma, diğer insanlarla birlikte olma arzusudur. Fakat kültürel emtia piyasası kamusal ölçekte bir diyaloğu gerçekleştirmek için tek bir medya sunmaktadır: Bir düşüncenin modern insanlara ulaşabilmesi ve onları değiştirebilmesi için pazarlanması ve satılması gerekir. Dolayısıyla, entelektüellerin piyasaya bağımlı olmalarının tek nedeni karın doyurmak değildir. Tinsel beslenmeleri için de buna muhtaçtırlar –ki beslenmeleri için piyasaya tam olarak güvenemeyeceklerini de bilirler.”

(...)

“En yıkıcı fikirlerin bile piyasanın aracılığıyla ortaya çıkmak zorunda olduğunu gördük. Bu fikirler insanları cezbedip etkiledikçe piyasayı da genişletip zenginleştirecek ve böylece ‘sermayeyi artıracaktır’ İmdi Marx’ın burjuva toplumuna ilişkin görüşü doğruysa bunun devrimci düşünceler için pMmm oazar yaratması hiç de ihtimal dışı değil. Bu sistem sürekli devrim, kıpırdanış, kışkırtma gerektirir: Esnekliğini ve cevvaliyetini koruyabilmesi için; yeni enerjileri sahiplenip massedebilmesi, yeni etkinlik ve büyüme zirvelerine ulaşabilmesi için daima ileri itilmesi ve zorlanması gerekir. Bunun anlamı da kapitalizme karşıt olduğunu ilan eden insan ve hareketlerin pekâlâ kapitalizmin ihtiyaç duyduğu türden birer uyarıcı olabileceklerdir. Burjuva toplumu, gerek vazgeçilmez yıkma ve geliştirme güdüsü, gerekse yarattığı vazgeçilmez ihtiyaçları tatmin etme ihtiyacından ötürü, kaçınılmaz olarak, onu yıkmayı amaçlayan radikal düşünce ve hareketleri üretmektedir. Ama gelişme kapasitesi kendi iç olumsuzluklarını olumsuzlamasını da mümkün kılar: Karşıtlıkla beslenmesi, baskı ve kriz içindeyken huzur içinde olduğundan daha güçlü olmasını; husumeti dostluğa, düşmanlarını zoraki müttefiklere dönüştürmesini mümkün kılıyor.”

(...)

“...Marx’ın bütün dünyayı dev bir atölyeye dönüştürmek istediği...(Adorno)”
“Çoğu kez en ciddi yazarların yazdığı birçok modern yazı büyük ölçüde bir reklam metnine benzemektedir.”

(...)

“Söz konusu hikâye M. Balzac’la ilgilidir (ve kim böyle büyük bir dehaya ilişkin bir anekdotu, ne kadar önemsiz olursa olsun, dinlememezlik eder): Bir gün kendini güzel bir resmin –kırağıyla ağırlaşmış, serpiştirilmiş birkaç kır evi ve orta halli köylülerle bezeli, melankolik bir kış sahnesi- önünde durur ve ‘Nasıl da güzel’ diye bağırır, ‘Ama ne yapıyorlar o kır evinde? Neler düşünürler? Üzüntüleri nedir –Bu yıl hasat iyi miydi acaba? Hiç şüphesiz ki ödeyecek faturaları var” (Aktaran Baudlaire)

(...)

“Bulvarlar onları dolduran insanlara neler yaptı, peki? Baudlaire en çarpıcı etkilerinden bazılarını gösterir bize. ‘Yoksulların Gözleri’ndekiler gibi, âşıklar için bulvarlar yeni bir sahne yaratmıştı: Kamunun içinde özel olabilecekleri, fiziksel olarak yalnız kalmadan baş başa olabilecekleri bir mekân. Muazzam ve sonsuz akıntısına kapılıp bulvarda dolaşırken kendi aşklarını her zamankinden daha canlı biçimde, dönen bir dünyanın tek sabit noktası olarak algılayabiliyorlardı. Gelip geçenlerin kalabalığında fantezi peçelerini aralayabilirlerdi: kimdi bu insanlar, nereden geliyor, nereye gidiyorlardı; ne istiyor, kimi seviyorlardı? Başkalarını gördükçe ve kendilerini onlara gösterdikçe –genişlemiş ‘gözler ailesi’ne katıldıkça- kendilerine ilişkin tasavvurları da zenginleşiyordu.”

(...)

“19. yüzyıl kentselliğinin ayırt edici işareti bulvardı, patlamaya açık maddi ve insani güçleri bir araya getiren bir araç; 20. yüzyıl kentselliğinin köşe taşıysa otoyol oldu, yani onları darmadağın etmenin aracı. Garip bir diyalektik görüyoruz burada. Modernizmin bir tarzı diğerini yok etmeye çalışarak harekete geçiyor ve kendini tüketiyor. Üstelik bunlar hep modernizm adına yapılıyor.”

(...)

“Rusya’nın azgelişmişlik çağının en göze çarpan özelliklerinden biri, topu topu bir kuşağın ömrünü kapsayan bir zaman akışında dünyanın en büyük edebiyatlarından birini yaratmış olmasıdır.”

(...)

“...hiddet ve nefret mesajının altında düşmanın sevgisini kazanmayı isteyen aşağılık özlemi yatmaktadır.”

(...)

“...modernleşme sürecinin henüz kendini bulmadığı, görece geri ülkelerde modernizm fantastik bir karaktere bürünür. Çünkü toplumsal gerçeklikle değil fantazilerle, seraplarla, düşlerle beslenmek zorunda kalmıştır.”

(...)

“Çoğu kez süren ve büyüyen modernliğin bedeli sadece ‘geleneksel’ ya da ‘modern öncesi’ kurum ve çevrelerin değil –işte asıl trajedi burada- bizzat modern dünyanın en canlı, en güzel şeylerinin de yıkımı oluyor.”

(...)

“Bu çağın ruhundan doğmuş birçok yaratı gibi park yolun anlamı ve güzelliği, Versailles şatosunda olduğunun aksine, tek bir gözlem noktasından kavranamaz. Ancak hareket ederek, trafik kurallarının elverdiğince bir yol üzerinde giderek görülebilir. Dönemimizin mekân-zaman duygusu en iyi araba sürerken hissedilebilir.”

(...)

“Dostoyevski ‘insanlığa’ duyulan sevginin, gerçek insanlara duyulan nefretle birlikte gitmesinin modern politikanın ölümcül tersliklerinden biri olduğu konusunda uyarmıştı bizi.”

(...)

“Ben bir yurtseverim –Brooklyn 14. Sokak yurtseveri, burada büyüdüm. Amerika Birleşik Devletleri’nin geri kalanı bir fikir, tarih ya da edebiyattır benim için. Bunun dışında yoktur.” (Henry Miller)

(...)

“Geçmiş modernizmlerin çoğu kendilerini unutuş yoluyla bulmuştu. 1970’lerin modernistleriyse kendilerini anımsayarak bulmak zorunluluğuyla karşı karşıya kaldı.”

'Katı Olan Her Şey Buharlaşıyor', Marshall Berman, 1982

K-KÖTÜ ÇOCUK TÜRK

2010-09-18T23:19:00.004+03:00

“…arzuyla doyumu arasındaki gerilimden pekâlâ haz da alınabileceği…”

(...)

“Bastırılmış olan geri dönmüştür evet, ama bastırıldğı biçimiyle değil.”

(...)

“Arzuyu önündeki mutlak engelle tanımlayan, bu sayede ona bütünsel bir yapı kazandıran, her bir tek isteği bir büyük kültürel talebe, bir dünya meselesine dönüştüren hikâye ortadan kalkmıştı.”

(...)

“Ben de isterem… Her şeyi istiyoruz, hemen şimdi.”

(...)

“Türkiye’nin yakın tarihinde kısa sayılabilecek bir süre içinde, merkezinde adaletin durduğu bir talepler toplamından, merkezinde özgürlüğün durduğu bir talepler toplamına geçildi.”

(...)

“…ölümden söz etmenin kamusal dili, onu tümüyle dışsal bir travma olarak ele alan, yabancı ama uyarıcı bir afete dönüştüren pornografik bir dildi.”

(...)

“Ölüm hayatımızdan kovulurken ondan boşalan yeri cinsellik almış, ya da cinsellik tabu olmaktan çıkınca onun yerine ölüm tabulaştırılmıştır.”

(...)

“Çocuk hem masumiyeti, bozulmamışlığı ve saflığıyla bir özlem nesnesidir; hem de doğumundun başlayarak terbiye edilmesi, bir bilgi ağıyla kuşatılması gerektiğine göre aslında yırtıcı, vahşi ve tehlikeli bir doğaya sahiptir.”

(...)

“…Atay’ın benimsediği romantik tersine çevirme de –çocuk toplumlarda bir saflık, bir samimiyet, bir bozulmamışlık görme, oradaki sıcaklığa, çocuksu gurura sığınma ihtiyacı da- kendini bir kez daha Batı’nın tuttuğu aynada görmek demektir…”

(...)

“…Anlatılınca ‘söylem’ olur, bunun farkındadır yazar; ama anlatılan da bir söylem hatasından ibaret değildir, bunun da farkındadır.”

(...)

“…Suad yabancı idealleri benimsediği için değil, Dostoyevki’den gelme bir karakter olduğu için değil, ‘çeviri’ bir intiharla canına kıydığı için de değil, kendi kaçınılmaz gecikmişliğinin yeterince farkında olmadığı, bu zorunlu devralınmışlıkla yüzleşmediği için, yani Tanpınar bunu bir roman malzemesine dönüştürmediği için eğreti bir karakterdir. Bu yüzden bir iç sesi yoktur. Sanki bünyemizi fazlasıyla yansıttığı için, yazarı onu ‘bünyemize aykırı’ bir fikir olarak erkenden safdışı etmiştir.”

(...)

“…eleştirmen daha ilk cümlede nesnesinden esirgenmiş olan doluluğa işaret eden, her şeyin sahicisinin dolu dolu orada, ‘dışarıda’ olduğunu söyleyen, edebiyatta dış borçlanmanın kaydını tutan bir Batılı gözlemciye dönüşmüştür.”

(...)

“…özgünlük arzusunun ardındaki milliyetçi refleks…”

(...)

“…bizim kendimizi sahici hissedebilmemizin yegâne teminatıdır züppenin varlığı.”

(...)

“…orada gördüğümüz karikatür, kendi arzularımızın tatsız bir karikatürü olduğu için bizde öfke uyandırıyordur.”

(...)

“(roman) ‘novel’…yenilik.”

'Kötü Çocuk Türk', Nurdan Gürbilek, 2001

Y-YERDENİZ BÜYÜCÜSÜ

2010-09-18T23:00:00.004+03:00

“...şahinin çağrıldığında gelmesini sağlayan asıl ismini öğretti.”

(...)

“-Ama daha hiçbir şey öğrenmedim
-Çünkü benim ne öğrettiğimi henüz keşfedemedin.”

(...)

“Duyabilmek için susmak gerekir.”

(...)

“...güce sahip olup da onu kullanmayacak kadar akıllı olmanın...”

(...)

“Göz göze geldiklerinde, ağacın dallarında bir kuş ötmeye başladı. O anda kuşun şarkısını, çeşmeden havuza dökülen suyun dilini, bulutların biçimlerini, yapraklar arasında dolanan rüzgârın başını ve sonunu anladı: Kendisinin de, güneş tarafından söylenmiş bir söz olduğunu hissetti.”

(...)

“...yıllarını yavaşça kullandığı için....”

(...)

“Bu taşı bir elmas yapabilmen için onun gerçek ismini değiştirmen gerekir.”

(...)

“...büyü denen şey bundan oluşuyordu, yani bir şeyi gerçek ismiyle adlandırmaktan. ...Birçok güçlü büyücü tüm hayatlarını, bir tek şeyin arayarak geçirirler; tek bir gizli veya kaybolmuş ismi arayarak.”

(...)

“...büyücü olduğunda, bu oyunun bedelinin, oynarken gerçekten uzaklaşıp, benliğini kaybetme tehlikesi olduğunu öğrendi. Bir insan, kendine ait olmayan bir biçimde ne kadar uzun süre kalırsa, tehlike o kadar büyük olurdu. ...Büyücü bu işi o kadar sık yapıyormuş ki, içindeki ayı büyümüş ve adam ölmüş; sonunda gerçekten bir ayı olmuş ve ormanda kendi küçük oğlunu öldürünce, halk tarafından yakalanıp öldürülmüş.”

(...)

“...saygısını belirtmek için gözlerini elleriyle kapadı.”

'Yerdeniz Büyücüsü', Ursula K. Le Guin, 1968

M-MÜHÜRLENMİŞ ZAMAN

2010-09-17T16:11:00.005+03:00

“Gelişmeyen, nerdeyse durgun bir karakterde, ihtirasın baskısı aşırı derecede yoğunlaşır ve bu yüzden adım adım gelişen bir insanda olduğundan çok daha belirgin ve inandırıcı bir şekle bürünür. ... Benim bütün ilgim, görünüşte dingin, ancak esiri oldukları ihtiraslar yüzünden içsel gerilimle dolu karakterlere yöneliktir.”
“Kullanıma açık olan tek şey, canlandırılan görüntülerin derin anlamını bulup keşfetmeye yarayan şeydir. Karmaşık bir düşünce ve şiirsel bir dünya görüşü, asla, ne pahasına olursa olsun, fazla açık, herkesçe bilinen olgular çerçevesine sıkıştırılmamalıdır.”

(...)

“Güzel, gerçeğin peşinde koşmayanlardan kendini gizler”

(...)

“Yaşam, var olmak için kendine koyduğu hedeflere uygun bir ruh geliştirmesi için insana tanınmış bir süreden başka bir şey değildir.”

(...)

“... filmin temel taşı, olgusal biçimleri ve görüntülere içinde kaydedilmiş zamandır.”

(...)

“... insan yitirilmiş, kaçırılmış ya da henüz erişilememiş zaman yüzünden sinemaya gider.”

(...)

“Özgün estetik ölçütlerin varlığı uyanmakta olan bir bilince işaret eder.”

(...)

“Zevkleri incelmiş, iç dünyası zengin bir insan için ise kalıplaşmış, sözüm ona ‘nesnel’ bir yargı olamaz”

(...)

“İyi yazabilmek için önce dilbilgisi kurallarını unutmak gerekir.”

(...)

“Bir filmi yapma düşüncesine nereden gelindiğinin asla unutulmaması...”

(...)

“Hayır, ‘arayış’ ya da ‘deneysellik’ gibi sözleri sanatla bağdaştırmaya çalışmaktan daha saçma bir şey olamaz. Bu sözlerin ardında güçsüzlük, kofluk, hakiki bir yaratıcı bilincin eksikliği ve acınacak bir kibirlilik yatıyor. ‘Arayış içinde olan sanatçı’ : Bu sözlerin ardında ne de cansız bir küçük burjuva zavallılığı yatar. Sanat, bir bilim değil ki deney yapmaya izin versin. Deney yalnızca deney düzeyinde kalırsa, yani her sanatçının bir filmi tamamlamak için aşması gereken o sanatçıya özgü çalışmanın bir aşaması olarak kalmazsa, o zaman sanatın asıl hedefine ulaşılamamış olur.”

(...)

“...sanat alanında bir insan başka bir insandan nasıl daha ileride olabilir?”

(...)

“Bir planda zaman akışını sezemediğimiz bir film asla düşünülemez”

(...)

“Her türlü sanatın kaçınılmaz olarak kurguya başvurduğu, yani bölüm ve parçalar arasında bir seçme yapıp sonra onları yeniden bir araya getirdiği sık sık tekrarlanan doğru bir sözdür. Film görüntüsü ise yalnızca çekim çalışmaları sırasında oluşur ve bir planın içinde varlığını korur. Bu yüzden çevirim aşamasında, planın içindeki zaman akışına çok özen gösterir, bu akışı eksiksiz bir şekilde yeniden inşa edip sabitleştirmeye dikkat ederim. Kurgu ise, yalnızca zamanı artık belirlenmiş planları düzenler, bu planlardan, damarlarında canlılığın güvencesi olan zamanın değişik ritimler içinde pompalandığı filmin canlı organizmasın yaratır.”

(...)

“ Kurgu kesimi ve yapısı, sanıldığının aksine, filmin ritmini doğurmaz. ...Filmin ritmini, kurgulanmış planların uzunluğu değil, onların içinde geçen zamanın yarattığı gerilim belirler. ... Filmde zaman, kurgu sayesinde değil, ona rağmen akıp gider”

(...)

“Nasıl durmaksızın akan ve değişen hayat her insana, her bir anı kendince hissetme ve kendince anlamlı kılma olanağı tanıyorsa, bir film şeridinde kusursuz bir şekilde sabitleştirilmiş, ama çekimin sınırlarından taşan bir zaman onun içinde yaşayabiliyorsa zaman içinde yaşayabilir.Sinemanın özgünlüğü işte bu karşılıklı etkileşimde yatar.”

(...)

“...Zamanın örtüsü altından çıkabilme yeteneği...”

(...)

“Sinema doğası gereği nostaljiktir.”

(...)

“Sanat doğası gereği aristokrattır ve dolayısıyla halkın arasında bir tür seçmeye başvurur.”

(...)

“...Ayzenştayn’ın kurgu diktası da bence, sinemanın özgün etkisinin genel temellerini zayıflatır... Bu yöntem, edebiyat ve felsefeden farklı olarak sinemanın özgün algılanış biçimi sayesinde sunduğu en büyük imtiyazı, seyircisinin elinden almaktadır; yani seyircisini beyazperdede olup bitenleri kendi yaşamı olarak algılama, zamanı dondurulmuş bir deneyimi en kişisel deneyim olarak devralma ve kendi hayatıyla perdede gösterilen arasında bir ilişki kurma olanağından mahrum bırakmaktadır.”

'Mühürlenmiş Zaman', Andrey Tarkovski

A-AÇIK DÜŞMAN

2010-09-16T12:03:00.003+03:00

“Dünyada başka insanları yargılayarak, hem de kendilerini tehlikeye atmadan yargılayarak hayatlarını kazanacaklarını bilen on sekiz yaşında insanlar var.”

(...)

“Eğer dünya hakkında bir şeyler –pek büyük bir şey değiil- anlamak istiyorsak, hınçtan kurtulmak grekir.”

(...)

“...erkeklik, genç kızın ya da kadının bekâretin bozmaktan çok korumak için bir melekedir.”

(...)

“Simgeler, olacak olan bir eyleme değil, olmuş olan bir eyleme gönderme yaparlar, çünkü yapılan her eylem (devrimci eylem) daha önceden bilinen örneklerden gereği gibi yararlanamaz. Onun için de tüm devrimci edimler dünyanın başlangıcının o tazeliğine sahiptir.
Fakat simgesel bir hareket veya hareketler bütünü şu anlamda idealisttir: o hareketleri yerine getiren ya da simgeyi benimseyen insanları hoşnut kılarak, onların geri döndürülemez güçte gerçek edimler gerçekleştirmelerini önler.
Simgesel bir tutum hem liberal vicdan rahatlığı hem de devrim için her şeyin denendiğine inandıran bir durumdur. Gerçek ve görünüşte ufak çaplı edimler yerine getirmek, teatral ve gereksiz gösterilerden daha iyidir.”

'Açık Düşman', Jean Genet, Metis Seçki, 1994, Hazırlayan ve çeviren Sosi Dolanoğlu

Z-ZARİF ŞİİR

2010-09-13T13:37:00.004+03:00

Sultan

Seçkin bir kimse değilim
ismimin baş harfleri acz tutuyor
Bağışlamanı dilerim

Sana zorsa bırak yanayım
Kolaysa esirgeme

Hayat bir boş rüyaymış
Geçen ibadetler özürlü
Eski günahlar dipdiri
Seçkin bir kimse değilim
İsmimin baş harflerinde kimliğim
Bağışlanmamı dilerim

Sana zorsa bırak yanayım
Kolaysa esirgeme

Hayat boş geçti
Geri kalan korkulu
Her adımım dolu olsa
İşe yaramaz katında
Biliyorum
Bağışlanmamı diliyorum

A.Cahit Zarifoğlu

5-5 NUMARA

2010-09-12T19:08:00.005+03:00

1-Çingene Hatçe ve iki oğlu
2-Biz
3-Tuvalet
4-Mutfak
5-Hürcan ve annesi
6-Abiye, Elife, Ayhan, Ömer
7-Hmmm… Adlar?..
8-Halil
9-?

10-Kemal-Sema
11-“Dayı”, “Eyüpsultan Leyleği”, “Cellobok”
12-Bedriye-Naci!
13-Tuvalet
14-A-Balkon

14-B-“Okundu”ya teşvik
15-Tevfikan
16-Suzan-İbrahim

Y-YÖN BULMA

2010-09-12T16:56:00.029+03:00

Satürn Yıldızı Altında - Susan Sontag

Portre fotoğraflarının çoğunda aşağıya doğru bakıyor, sağ eli yüzüne dayalı. Bildiğim en eski portre fotoğrafı onun 1927’deki halini -35 yaşında o zamanlar- gösteriyor; geniş alnına dökülen siyah kıvırcık saçlar, dolgun alt dudağının üstüne inen bir bıyık: Genç, neredeyse yakışıklı. Başını öne eğdiği için ceketinin omuzları kulaklarının ardından başlıyormuş gibi görünüyor; başparmağı çenesine yaslanmış; elinin geri kalan bölümü işaret parmağıyla orta parmağı arasına sıkıştırılmış sigarasıyla bütün çenesini kaplıyor; gözlüklerinin ardından aşağı yönelmiş bakışları –bir miyobun yumuşak, düşlü bakışları- fotoğrafın sol alt kıyısından ötelere dalmış gibi görünüyor
1930’lu yılların sonuna doğru çekilmiş bir fotoğrafta kıvırcık saçları pek dökülmemiş ama gençlikten ve yakışıklılıktan eser kalmamış: Yüzü genişlemiş, göğsünün üst kısmı yalnızca şişkinleşmekle kalmamış, bir ağaç gövdesi gibi irileşmiş, devleşmiş. daha da kalınlaşmış bıyığıyla başparmağı avucunun içine saklanmış tombul eli, ağzını örtüyor. Bakışlar mat ya da daha içe dönük: Bir şeyler düşünüyor –ya da dinliyor. (Benjamin, Kafka üzerine yazdığı makalede “kulak kesilip dinleyen insanın gözleri görmez,” der.) başının ardında kitaplar var.
1933’ten sonra Danimarka’da sürgünde yaşayan Brecht’e yaptığı birkaç ziyaretin sonuncusunda, 1938 yazında çekilen bir fotoğrafta, Brecht’in evinin önünde duruyor; 46 yaşında, beyaz gömlekli, kravatlı, üzerine saat kordonu sarkan pantolonunun içinde yaşlı bir adam: Gevşek, şişman bir insan haşin gözlerle kameraya bakıyor.
1937’den kalma bir fotoğraf Benjamin’i Paris’te Bibliothèque Nationale’de gösteriyor. Ondan biraz uzaktaki masada yüzleri görünmeyen üç adam oturuyor. Benjamin sağ ön köşede oturmuş, muhtemelen Baudelaire ve on dokuzuncu yüzyıl üzerine, on yıldan beri üzerinde çalışmakta olduğu kitabı için notlar alıyor. Masada sol eliyle açık tuttuğu bir kitaba bakıyor –gözleri görünmüyor- fotoğrafın sağ alt köşesine bakıyor gibi.
Yakın dostu Gershom Scholem, Berlin’de 1913’te siyonist gençlik grubu ve 21 yaşındaki Benjamin’in liderliğini yaptığı Hür Alman Öğrenciler Birliği’nin Yahudi üyeleri arasındaki toplantıda Benjamin ile ilk karşılaşmalarını şöyle anlatıyor: “Dinleyicilere bir kere bile bakmadan gözlerini tavanda uzak bir köşeye dikerek ve bakışlarını o köşede yoğunlaştırarak, önceden hazırlık yapmadığı halde, hatırladığım kadarıyla neredeyse baskıya hazır bir biçimde konuşuyordu.” (1)
Benjamin, Fransızların un triste(*b) dedikleri şeyin ta kendisiydi. Scholem, onun gençken “olağanüstü hüzünlü” bir hali olduğunu söylüyor. Benjamin ise kendisini bir melankolik olarak görüyor, modern psikolojik tanımları küçümseyip geleneksel astrolojik inançları yeğleyerek şöyle diyordu: “ben Satürn yıldızının altında dünyaya geldim –devrini en geç tamamlayan yıldızın, gecikmeler ve yörünge kaymaları gezegeninin altında…”(2) Onun ana tasarıları, Alman Barok tiyatrosu üzerine 1928’de yayımlanan kitabı (trauerspiel: tam anlamıyla, yas-oyunu) ve hiçbir zaman tamamlayamadığı 19. Yüzyılın Başkenti Paris adlı çalışması, bu yapıtların melankoli kuramına ne kadar dayandığı iyice kavranmadıkça tam olarak anlaşılamaz.
Benjamin önemli konuların hepsine kendini, mizacını yansıtmış ve üzerine yazı yazmayı seçtiği şeyleri bu mizaç belirlemiştir. On yedinci yüzyıl Barok oyunları (“saturnine acedia”nın(*c) değişik yüzlerini dramatize eden oyunlar) ve yapıtlarını büyük başarıyla değerlendirdiği yazarlar –Baudelaire, Proust, Kafka, Karl Kraus- gibi, işlediği konularda gördüğü bu mizaçtır: Benjamin, Satürn öğesini Goethe’de bile bulmuştur.(3) çünkü Goethe’nin gönül bağları kitabı üzerine İngilizce’ye hâlâ çevrilmemiş büyük denemesinde, bir yazarın yapıtlarının, hayatının ışığında yorumlanmasına karşı çıkan polemiğe rağmen Benjamin, metinler üzerinde derin düşüncelere dalarken yazarın hayatından, melankoliklik ve yapayalnızlık niteliklerini açığa çıkaran bilgileri seçerek yararlanmıştır. (nitekim Benjamin, Proust’un “dünyayı kendi girdabına çeken yalnızlık”ını betimler; Kafka’nın da Klee gibi temelde nasıl “yapayalnız” olduğunu açıklar; Robert Walser’e özgü o “hayatta başarılı olmanın dehşeti”ni anlatır.) Hayat, yapıtı açıklamakta kullanılamaz. Ama yapıt, hayatı yorumlamakta kullanılabilir.
Berlin’de geçen çocukluğu ve öğrencilik yıllarıyla ilgili anılarından oluşan ve 1930’lu yılların başında yazılmış, o hayattayken basılmadan kalmış iki kısa kitapta Benjamin’in en açık otoportresiyle karşılaşırız. Doğuştan melankolik olan Benjamin’e göre, devam ettiği okulda ve annesiyle çıktığı yürüyüşlerde, “yalnızlık insana uygun tek durum” gibi görünür. Benjamin, odada tek başına otururken çekilen yalnızlıktan söz etmiyordur burada –çocukken sık sık hastalanırdı-; onun söz ettiği yalnızlık, büyük kentlerdeki yalnızlık, aylak aylak dolaşan, hayal kurmakta, gözlemekte, düşünmekte ve zevk peşinde koşmakta hür bir adamın yaptıklarındaki yalnızlıktır. On dokuzuncu yüzyıl duyarlılığını, olağanüstü biçimde kendinin farkında bir melankolik olarak Baudelaire’de kişileşen flaneur(*d) tipine bağlayan bu kafa, kendi duyarlılığını büyük ölçüde, kentlerle olan düşlemsel, ince, zekice bağlantısından inşa etmiştir. Sokaklar, pasajlar, arkadlar, labirentler, edebi yazılarında, en çok da on dokuzuncu yüzyıl Paris’i üzerine yazmaya tasarladığı kitapta, ayrıca gezi notları ve anılarında yinelenip duran temalardır. (münzevi yaşamını yürüyüşler ve harika kitaplar yazmak üzerine kuran Robert Walser, keşke Benjamin onun üzerine daha uzun bir deneme yazsaymış dedirten bir yazardır.) (4) Benjamin’in sağlığında basılmış, üstü örtük otobiyografik öğeler içeren tek kitabı Tek Yönlü Yol’dur. Kendisiyle ilgili bu anılar, kitapta yerlerle ilgili anılar, kendini bu yerlere nasıl yerleştirdiği, bu yerlerin çevresinde nasıl dolanıp durduğuyla ilgili anılardır.
“İnsanın bir kentte yolunu bulamaması pek de önemli değildir,” diye başlar, İngilizce’ye hâlâ çevrilmemiş olan yüzyıl başında Berlin’de Geçen Çocukluk. “Ama insanın ormanda yolunu kaybetmesi gibi kentte yolunu kaybetmesi de deneyim gerektirir… Bu sanatı ben çok geç öğrendim: İlk izleri, karalama defterlerimin kurutma kâğıtlarında bıraktığı labirentlerde ortaya çıkan düşlerim böyle gerçekleşti.” Aynı cümleler, Berlin Günlüğü’nde Benjamin başlangıçta “kentin karşısında güçsüzlük” duygusuna kapıldıktan sonra, o kentte kaybolmak için ne kadar çok pratik yapmak gerektiğini önerdikten sonra bir kez daha geçer. Amacı, başını alıp giderek kaybolmayı bilen iddialı bir sokak haritası okuyucusu olabilmektir. Bulunduğu yeri hayali haritalarla bulabilmektir. Berlin Günlüğü’nün başka bir yerinde de, yıllarca nasıl hayatının haritasını çıkarma düşüncesiyle oynadığını anlatır. Kafasında, gri renkte tasarladığı bu harita için renkli işaretlerden oluşan bir sistem geliştirmiştir: Bu işaretler “arkadaşlarımın, kız arkadaşlarımın evlerini, Gençlik Hareketi’nin ‘tartışma odaları’ndan komünist gençlerin toplanma yerlerine kadar çeşitli kolektiflerin toplantı salonlarını, bir geceliğine tanıdığım otel ve genelev odalarını, tiergarten’de önemli kararların alındığı bankları, türlü okullara, kazılıp örtüldüğünü gördüğüm mezarlara giden yolları, çoktan unutulmuş adlarını her gün andığımız meşhur kahveleri gayet açık biçimde gösteriyordu.”bir defasında Paris’te Café des Deux Magots’da oturmuş birisini beklerken hayatının şemasını çıkarmayı başardığından söz eder: Şema, bir labirente benziyordu; her önemli ilişki de “labirente bir giriş”i gösteriyordu.
Haritalar ve şemaların, anılar ve düşlerin, labirentler ve arkadların, dar ve geniş açılı görünümlerin sürekli yinelenen eğretilemeleri, kentlere belli bir bakış açısını olduğu kadar, belli bir yaşam biçimini de yansıtır. “Paris” der Benjamin, “bana başımı alıp gitme sanatını öğretti.” Kentin gerçek doğasını tam anlamıyla kavrayışı, ona Berlin’de değil, Weimar yıllarında sık sık kaldığı ve 1933 yılından 1940’ta Fransa’dan kaçmak üzereyken giriştiği intiharına kadar göçmen olarak yaşadığı Paris’te –daha doğrusu, gerçeküstücü anlatılarda (Breton’un Nadja’sında, Aragon’un Le Paysan de Paris’sinde) imgelenerek yeniden yaratılmış Paris’te- gelmiştir. bu eğretilemelerle Benjamin, yönseme konusunda genel bir soruna dikkat çekmekte ve insanın karşısına bir karmaşıklık ve zorluk ölçütü dikmektedir. (labirent, insanların içinde kayboldukları yerdir.) Aynı zamanda Benjamin, yasak olan şeylerle ilgili bir kavram önermekte ve bunların içine nasıl girilebileceğini göstermektedir: Fiziksel edimle aynı olan bir zihinsel edim yoluyla. “Sokakların oluşturduğu ağlar, fahişelik adı altında açık seçik bir hale gelir,” der Berlin Günlüğü’nde; bundan hemen önceyse bu zengin aile çocuğunu ilk defa “sınıf eşiği”nden atlatan Ariadne adlı fahişeden bahseder. Labirent eğretilemesi, aynı zamanda Benjamin’in kendi mizacından gelen “engel” konusundaki fikrini gösterir.
Alman Trauerspiel’inin Kökenleri’nde(*e) Benjamin, Satürn’ün etkisinin, insanları “duygusuz, karasız ve yavaş” kıldığını yazar. Yavaşlık, melankolik mizacın özelliklerinden biridir. İnsanın, başa çıkamayacağı kadar çok olasılığı fark etmesinden ama pratiklik duygusundan yoksun olduğunu anlamasından kaynaklanan pot kırma ise melankolik mizacın başka bir özelliğidir. Ve bir de –kendi koşullarında- üstün olma özleminden kaynaklanan inatçılık vardır. Benjamin, annesiyle çıktığı yürüyüşlerdeki inatçılığını hatırlar: Annesi, davranışlarla ilgili önemsiz noktaları onun pratiklik becerisini ölçme testlerine dönüştürmekte, böylece çocuğun yaratılışında beceriksizlik (“bugün bile hâlâ bir fincan kahve yapabilmekten acizim”) ve düşsellikle buruklaşmış şeyleri daha belirgin hale getirmektedir. “Aslında olduğumdan daha yavaş, daha uyumsuz, daha budala görünmemin kaynağı bu yürüyüşlerdedir; bana olduğumdan daha eli çabuk, becerikli ve zeki olduğumu düşündürmek gibi her an tetikte bekleyen bir tehlike yaratmıştır bu yürüyüşler.” Ve işte bu inatçılıktan “her şeyin ötesinde, baktığının üçte birini bile görmüyormuş izlenimini veren bakışlar doğar.”
Tek Yönlü Yol bir yazarın ve bir âşığın (kitap “yazarın içine işleyen” Asja Lacis’e adanmıştır) (5) deneyimlerini damıtır; yazarın durumuyla ilgili olan ve devrimci ahlaklılık temasını dile getiren giriş sözlerinden, teknolojinin doğaya ve cinsel coşkulara kur yapmasına söylenen bir zafer şarkısı niteliği taşıyan son “gözlemevine” bölümünden tahmin edilebilecek deneyimlerdir bunlar. Benjamin, çağdaş deneyimler yerine anılardan yola çıktığında, kendisinden bir çocuk olarak söz ettiğinde kendisini daha doğrudan anlatır. Bu mesafeden, çocukluğundan, baktığında yaşamını, haritası çıkarılabilecek bir uzam gibi görebilmektedir. Berlin’de Geçen Çocukluk ve Berlin Günlüğü’ndeki içtenlik ve acı dolu duygu boşalımlarının mümkün olabilmesi, Benjamin’in geçmişi anlatmada tamamıyla sindirilmiş ve analitik bir yol bulmuş olmasından kaynaklanır. Bu yolla, olaylara tepki amacıyla olaylar, insanın türlü yerlerde edindiği hisleri anlatmak amacıyla yerler, insanın kendisiyle karşılaşmasını anlatmak için başka insanlar, gelecekte içine düşülecek tutkuları ve hataları sezdirmek amacıyla da duygular ve davranışlar akla getirilir.(6)
Ebeveynleri dostlarını ağırlarken geniş apartman dairesinde cirit atan canavar fantezileri, Benjamin’in kendi sınıfına duyduğu nefretin ön biçimleridir; sabah erkenden kalkıp okula gitmek yerine istediği kadar uyumasına izin verileceği düşü –trauerspiel üzerine yazdığı kitap ona üniversitede hocalık yapma hakkı kazandırmayınca- şunların farkına vardıktan sonra gerçekleşecektir: “Mevki edinme ve güvenli bir yaşam sürme umutları hep boş çıkmıştır”; annesiyle çıktığı yürüyüşlerde “aşırı bir dikkatle” onu daima bir adım geriden takip edişi kendisinin “gerçek bir sosyal varoluşa kavuşması”nın baştan “imha edilişi”nin ön biçimleridir.
Benjamin, geçmişinden hatırlamak için seçtiği her şeyin geleceğin bir habercisi olduğunu düşünür, çünkü belleğin işi (onun deyişiyle insanın kendisini sondan başa doğru okuması) zamanı çöküşe uğratır. Anıların kronolojik bir sıralaması yoktur; Benjamin otobiyografi adını reddeder çünkü zaman önemsizdir. (Berlin Günlüğü’nde Benjamin, “otobiyografinin işi, zamanladır; art ardalıkta ve yaşamı sürekli bir akış haline getiren şeylerdedir,” diye yazar. “Oysa ben burada uzamdan, anlardan ve süreksizliklerden söz ediyorum,” der.) Proust çevirmeni olarak Benjamin A la Recherche des Espaces Perdus(*f) adı verilebilecek bir başyapıtın bazı bölümlerini yazmıştır. Bellek, yani geçmişin aşamalandırılışı, olayların akışını tablolara dönüştürür. Benjamin, geçmişini yeniden kazanmaya değil anlamaya çalışıyordur: Geçmişini uzamsal biçimleri, uyarıcı yapıları içinde yoğunlaştırmaya.
Alman Trauerspiel’in Kökenleri’nde Benjamin, Barok oyun yazarları açısından “kronolojik hareketin uzamsal bir imge içinde kavranmış ve analiz edilmiş olduğu”nu söyler. Trauerspiel üzerine yazdığı kitap Benjamin’in yalnızca zamanı uzama dönüştürmenin ne demek olduğunu ilk ele aldığı kitap değil, aynı zamanda bu hareketi hangi duygunun belirlediğini en açık biçimde anlattığı kitaptır. “Dünya tarihinin hüzünlü güncesi”, yani dur durak bilmez bir çürüme sürecinin melankolik farkındalığı içinde yüzen Barok oyun yazarları tarihten kaçıp cennetin “zamansızlığı”nı geri getirme peşinde koşmuşlardır. On yedinci yüzyıl Barok duyarlılığında “panoramatik” bir tarih anlayışı vardır: “Tarih dekorla kaynaşmıştır.” Berlin’de Geçen Çocukluk’ta ve Berlin Günlüğü’nde Benjamin, yaşamını bir dekorla kaynaştırır. Barok sahne dekorunun yerine geçen şey, gerçeküstücü kenttir: Düş benzeri uzamlarda insanların “kısa, hayaletsi varoluş” biçimlerine büründüğü metafizik görünümler; Benjamin’e öğrencilik yıllarında büyük üzüntü veren 19 yaşındaki şair arkadaşının intiharının, onun oturduğu odaların anılarında yoğunlaştırılması gibi.
Benjamin’in yinelenip duran temaları, onun tipik özelliğine uygun olarak dünyayı uzamlaştırma araçlarıdır: Örneğin o, düşünceleri ve deneyimleri harabeler olarak algılar. Bir şeyi anlamak, o şeyin topografyasını anlamak, onun haritasının nasıl çıkarılacağını bilmektir. Ve orada nasıl kaybolunacağını bilmektir.
Satürn yıldızı altında doğan birisi için zaman, bir kısıntı, yetersizlik, yineleme ve salt doyum aracıdır. Zaman içinde, insan neyse yalnızca odur. Uzam içindeyse insan bir başkası olabilir. Benjamin’in az gelişmiş yön bulma duygusu ve bir sokak haritasını okumadaki beceriksizliği, onda yolculuk aşkına ve başını alıp gitme, kaybolma sanatında geliştirdiği ustalığa dönüşmüştür. Zaman insana pek fazla kıpırdanma olanağı vermez: Bizi arkamızdan öne doğru ittirir, şimdinin dar hunisinden geleceğe doğru üfler. Oysa uzam, barındırdığı olanaklar, konumlar, kesişmeler, geçitler, dolambaçlar, u dönüşleri, çıkmaz sokaklar ve tek yönlü yollarla gepgeniştir. Aslında haddinden fazla olanak vardır. Satürn mizacı yavaş, kararsızlığa eğilimli olduğu için, bazen kendi yolunu bıçakla açmak zorunda kalabilir. Bazen de insan bıçağı kendine saplamak zorunda kalır.
Satürn mizacının bir başka özelliği de ben’iyle sürekli bir farkındalık ve bağışlamazlık ilişkisi içinde oluşudur: Ben hiçbir zaman olduğu gibi kabul edilemez. Ben, bir metindir –deşifre edilmesi gerekir. (bu nedenle, entelektüellere uygun bir mizaçtır bu.) Benlik bir tasarıdır, inşa edilecek bir şeydir. (sanatçılar ve şehitler için, Benjamin’in Kafka’dan söz ederken dediği gibi, “başarısızlığın saflığı ve güzelliği” peşinde koşanlar için uygun bir mizaçtır.) Benliği ve benliğin yapıtlarını inşa etme süreciyse her zaman çok yavaş ilerler. İnsan, kendisinin hep gerisinde kalır.
Her şey uzaktan görünür, yavaş yavaş öne doğru gelmeye başlar. Berlin’de Geçen Çocukluk’ta Benjamin, “ilginç bulduğum her şeyin uzaklardan gelerek yaklaştığını görme” yatkınlığından söz eder –tıpkı çocukluğunda sık sık hasta olduğu zamanlarda, saatlerin hasta yatağına yaklaştığını tahayyül etmesi gibi. “Belki de başkalarının bende sabır diye nitelendirdikleri şeyin kökeni budur ama gerçekte erdemle hiç ilgisi olmayan bir şeydir bu.” (elbette başkaları bunu gerçekten sabır, erdem olarak görmüşlerdi. Scholem onu, “tanıdığım insanların en sabırlısı” diye tanımlar.) (7)
Ne var ki melankoliğin deşifre etme çabalarında sabra benzer bir şeye ihtiyaç vardır. Benjamin’in yazdığına göre Proust “salonların gizemli dili”nden heyecan duyuyordu; oysa Benjamin’e daha üstü kapalı şifreler çekici geliyordu. Benjamin, amblem kitapları koleksiyonu yapıyor, anagramlar çıkarmayı seviyor, takma adlarla oynuyordu. Takma adlara duyduğu ilgi, onun gelecekte Alman Yahudisi olarak göçmenliğe duyacağı gereksinimin bir işaretidir: Benjamin, 1933’ten 1936’ya kadar Alman dergilerinde Detlev Holz adıyla türlü incelemeler yayımlamıştı; 1936’da İsviçre’de basılan ve hayatı boyunca yayımladığı son kitabı Alman İnsanları’nı (Deutsche Menschen) da aynı adla imzalamıştı. Bu yakınlarda Scholem tarafından yayımlanan “Agesilaus Santander” adlı muhteşem metinde Benjamin, gizli bir ada sahip olma fantezilerinden bahseder; metnin adı, Benjamin’in mülkiyetinde olan bir Klee çiziminden yola çıkılarak bulunmuştur. Çizimin adı olan “Angelus Novus” Scholem’in belirttiğine göre Der Angelus Satanas’ın bir anagramıdır. Scholem, “daha sonraları bu yeteneğini saklamaya yöneldiyse de”, Benjamin’in bu konuda “olağanüstü” bir deha olduğundan bahseder. Benjamin, el yazısını “Öykünme Yetisi Üzerine”(*g) adlı denemesinde irdeler.
Duygularını açmaktan kaçınmak, gizli kapaklılık melankolik kişiye bir gereklilik gibi görünür. Melankolik kişi, başkalarıyla karmaşık, çoğunlukla üstü kapalı ilişkiler içindedir. Bu üstünlük, yetersizlik, şaşkınlık, istediği şeyi elde edememe, ya da isteklerini kendi kendine bile doğru dürüst (veya tutarlı bir biçimde) ifade edememe duyguları –bütün bunlar bir dostluk maskesine ya da sapına kadar bir çıkarcılığa bürünebilir; bürünmeleri gerektiği sanılabilir. Kafka’yı tanıyanların onun için kullandıkları bir sözcüğü kullanarak Scholem, Benjamin’in başka insanlarla olan ilişkisini niteleyen “neredeyse bir Çin nezaketi”nden söz eder. Buna rağmen insan, Proust’un “dostlukla ilgili hakaretleri”ni haklı gören Benjamin’in, bir aralar Gençlik Hareketi’nden yoldaşı olmuş insanlar artık ilgisini çekmez olunca yaptığı gibi, dostlarından acımasızca vazgeçebildiğini öğrenince şaşırmıyor.(8) Bu, memnun edilmesi güç, sabit fikirli, korkunç derecede ciddi adamın, belki de kendi eşiti kabul etmediği insanları pohpohlayabildiğini, Danimarka ziyaretlerinde Brecht’in kendisine “olta atması”na (kendi deyişi) ve gönül indirmesine katlanabildiğini öğrenince de şaşırmıyor. Entelektüel yaşamın bu prensi, pekâlâ bir saray soylusu da olabilirdi.
Benjamin, Alman Trauerspiel’inin Kökenleri’nde her iki rolü de melankoli kuramıyla çözümler. Satürn mizacının bir özelliği yavaşlıktır: “Zorba, kendi duygularının uyuşukluğu yüzünden alaşağı edilir.” “Satürn’ün bir başka özelliği de,” der Benjamin “vefasızlıktır.” Barok tiyatroda bu, zihni “bir şeyden öbürüne atlayıp duran” saray soylusu tipiyle temsil edilir. Saray soylusunun herkesi çıkarına alet etmesi kısman bir “kişilikten yoksunluğu”, kısmen de “kitleselleşmiş, neredeyse nesnemsi bir oyuncu kadrosu haline gelmiş gibi görünen kötücül ilişkiler ağının, nüfuz edilemez düğümlenişine kolu kanadı kırık, umutsuz bir teslimiyet”i yansıtır. Saray soylusunun niçin küçümsenmemesi gerektiğini ancak kendini tarihi felaket duygusuyla, bu derecede umutsuzlukla özdeşleştiren birisi açıklayabilirdi. Benjamin’in dediğine göre, çevresindeki insanlara karşı vefasızlığı, onun maddi amblemlere duyduğu “daha derin, daha düşünceye yatkın inanca” denk düşer.
Benjamin’in betimlediği şey, basit bir patolojik durum olarak anlaşılabilir: Melankolik mizacın, “kitlesel, neredeyse nesnemsi” bir şey gibi algıladığı kendi iç çatışmalarını, kötü kaderin değişmezliği olarak dışarıya vurma eğilimi. Ne var ki Benjamin’in ortaya attığı sav çok daha gözüpekçedir: Melankolikle dünya arasındaki derin etkileşimlerin (insandan ziyade) nesneler aracılığıyla gerçekleştiğini ve bunların anlamı ortaya çıkaran gerçek etkileşimler olduğunu fark eder Benjamin. Ölüm düşüncesi melankolik mizacın peşini bırakmadığı içindir ki dünyayı okumayı en iyi bilenler melankoliklerdir. Daha doğru bir deyişle, kendinin hiç kimseye yapmadığı ölçüde melankoliklerin incelemesine açan, dünyanın ta kendisidir. Nesneler ne kadar cansız olurlarsa, onlar üzerinde düşünen zihin de o kadar güçlü ve yaratıcı olur.
Melankolik mizaç, insanlara vefa duymuyorsa da, nesnelere vefalı olması için kendince haklı nedenleri vardır. Sadakat, nesneleri toplayıp biriktirmekte yatar –nesneler de çoğu zaman, parçacıklar ya da harabeler biçiminde ortaya çıkar. (Benjamin, “parçacıkları hiç durmadan üst üste yığıp durmak Barok edebiyatta çok yaygın bir uygulamadır,” der.) Gerek Barok’ta, gerekse Gerçeküstücülük’te, Benjamin’in büyük yakınlık duyduğu bu iki duyarlıkta gerçekler nesneler gibi görülür. Benjamin, Barok’u şeylerden (amblemlerden, harabelerden) oluşan bir dünya ve uzamsallaştırılmış düşünceler (“şeyler dünyasında harabeler neyse, düşünce dünyasında da alegoriler odur,”) diye tanımlar. Gerçeküstücülük’ün dehası, Barok’taki harabe kültünü, tam bir kendinden geçişle genelleştirmesinde; modern çağın nihilistik enerjilerinin her şeyi bir harabeye ya da parçacığa dönüştürdüğünü –bu nedenle de biriktirilebilir kıldığını- kavramakta yatar. Geçmişi artık (tanımı gereği) ömrünü doldurmuş, şimdisiyse seri antika üretimine geçmiş, şifre çözücüleri ve koleksiyoncuları davet eder nitelikte bir dünyadır bu.
Bir tür koleksiyoncu olarak Benjamin nesnelere –salt nesneler olarak- bağlı kalmıştır. Scholem’e göre, birçok ilk baskı ve nadir kitaplar içeren kitaplığını kurmak “onun en uzun kişisel tutkusu” olmuştur. “Şeyimsi felaket karşısında donup kalan melankolik mizaç, ayrıcalıklı nesnelerin yarattığı tutkuyla harekete geçer. Benjamin’in kitapları, yalnızca kullanıma yönelik profesyonel araçlar değil, derin düşünme nesneleri, hülyaları harekete geçirme araçlarıydı. Kitaplığı da, “içlerinde onca şey bulduğum kentlerin anılarıydı: Riga, Napoli, Münih, Danzig, Moskova, Floransa, Basel, Paris… bu kitapların muhafaza edildiği odalarla ilgili anılar…”dı. Kitap avcılığı, cinsi latif avcılığı gibi, hazların coğrafyasına çok şey katıyordu –dünyayı dolaşmanın bir başka nedeniydi. Benjamin koleksiyonculukta, kendisinde akıllı, başarılı, zeki utanmasızca tutkulu olan şeyleri yaşıyordu. “Koleksiyoncular, taktik içgüdüleri olan insanlardır” –saray soyluları gibi.
Kitapların ilk baskıları ve Barok amblem kitaplarının yanı sıra Benjamin çocuk kitaplarına ve delilerin yazdığı kitaplara da meraklıydı. “Onun için büyük anlam taşıyan kitaplar,” diyor Scholem, “en olmadık yazıların ve garip kitapların yanına tuhaf bir düzenlemeyle yerleştirilmişti.” Kitaplığın garip düzeni, Benjamin’in çalışma stratejisi gibidir: Fani, küçümsenmiş, ihmal edilmiş şeylerde anlam hazineleri arayan Gerçeküstücülük-esinli bir göz, bilgili zevklerden oluşan geleneksel ölçütlere duyduğu bağlılıkla birliktedir.
Hiç kimsenin bakmadığı yerlerde bir şeyler bulmaktan hoşlanırdı Benjamin. Karanlık, aşağılanan Alman Barok tiyatrosundan, modern duyarlığın (yani kendi duyarlığının) öğelerini bulup çıkarmıştı: Alegoriye düşkünlük. Gerçeküstücü şok etkileri, kopuk kopuk sözceler, tarihsel felaket duygusu. Marsilya hakkında “bu taşlar benim hayal gücümün katığıydı,” diye yazıyordu –kentler içinde, bir doz afyon alındığı zaman bile böyle bir hayal gücüne en boyun eğmez olanıdır Marsilya. Benjamin’in yapıtlarında, umduğumuz birçok göndermeyi bulamayız – herkesin okuduğu şeyleri okumaktan hoşlanmazdı o. Ruhbilim kuramı olarak, dört temel mizaçtan oluşan öğretiyi Freud’a yeğlerdi. Marx’ı okumadan komünist olmayı ya da olmaya çalışmayı da yeğlemişti. Neredeyse her şeyi okuyan ve devrimci komünizme on beş yıl sempati duyan bu adam, 1930’lu yılların sonlarına kadar Marx’la hemen hemen hiç ilgilenmemişti. (1938 yazında Danimarka’ya Brecht’i ziyarete gittiği sırada Kapital’i okuyordu.)
Benjamin’deki strateji duyumu “yazılarının yorumlanmasına karşı önlemler alan” ve aynı soydan gizil bir taktikçi olan Kafka’yla kendini özdeşleştirdiği noktalardan biriydi. Kafka’nın öykülerinde en önemli noktanın onlarda belli, simgesel bir anlamın bulunmaması olduğunu savunur Benjamin. Kendi hayal gücünün anti-Kafka’sı olan Brecht’in giriştiği çok farklı, Yahudilik’e aykırı aldatmaca duygusu onu büyülüyordu. (tahmin edilebileceği gibi Brecht, Benjamin’in Kafka üzerine yazdığı olağanüstü denemeden nefret ediyordu.) Masasının yanında duran, boynunda “ben de anlamalıyım,” yazılı bir levha sallanan tahta oyma eşeğiyle Brecht, ezoterik dinsel metinler hayranı olan Benjamin için karmaşıklığı aza indirgeme, her şeyi apaçık bir hale getirme yolunda daha etkili bir aldatmaca ihtimalini temsil ediyordu. Brecht’le, birçok dostunun üzülmesine neden olan “mazoşist” (sözcük Siegfried Kracauer’e aittir) ilişkisi, Benjamin’in bu ihtimalden ne denli hoşlandığını gösteriyor.
Benjamin, yaygın yorumu karşısına almak eğilimindedir. Tek Yönlü Yol’da dediği gibi, “bütün öldürücü darbeler, sol elle indirilir.” Bunun nedeni “tüm insan bilgisinin yorum biçimine girdiği”ni (9) görmesinden dolayı Benjamin’in bilginin apaçık olduğu yerlerde yoruma karşı olmanın önemini kavramasıdır. Onun en çok kullandığı strateji, simgeciliği, Kafka’nın öyküleri ya da Goethe’nin gönül bağları kitabı gibi bazı yerlerden (herkesin var olduğunu kabul ettiği yerlerden) bütünüyle çıkarıp başka yerlere (tarihsel kötümserliğin alegorileri olarak okuduğu Alman Barok oyunları gibi) kimsenin ummadığı metinlere taşımaktır. “Her kitap bir taktiktir,” diye yazmıştır. Bir dostuna gönderdiği mektupta, biraz da hınzırca, yazdığı şeylerde kırk dokuz anlam düzeyinin bulunduğunu iddia eder. Kabalacılar için olduğu gibi modernler için de hiçbir şey dümdüz değildir. Her şey –en azından- zordur. “çok anlamlılık, her şeyde otantikliğin yerine geçer,” der Tek Yönlü Yol’da. Benjamin’e en yabancı gelense açık yüreklilik türünden şeylerdir: “ ‘perdelenmemiş’, ‘masum’ gözlerle bakmak bir yalan oldu artık.”
Benjamin’in savlarındaki özgünlüğün büyük bir kısmı (dostu ve müridi Theodor Adorno’nun dediği gibi) onun teorik perspektiflere yılmaz bir biçimde hükmetme gücüyle birleşen mikroskobik bakış açısından gelir. “onu en çok çeken küçük şeylerdi,” diye yazıyor Scholem. Eski oyuncakları, posta pullarını, kartpostalları, gerçekliğin oyuncak minyatürlere dönüştürüldüğü, sallayınca içinde kar yağan cam küreler gibi şeyleri severdi. Benjamin’in el yazısı da mikroskobikti; hiçbir zaman gerçekleştiremediği bir hırsı da, Scholem’in dediğine göre, bir sayfa kâğıda yüz satır sığdırabilmekti. (bu hırs, roman ve öykülerinin el yazmalarını gerçekten mikroskobik bir yazıyla mikrogramlara dönüştüren Robert Walser tarafından gerçekleştirilmiştir.) Scholem, Benjamin’i 1927 Ağustosu’nda Paris’te ziyaret ettiğinde (Scholem 1923’te Filistin’e göç etmesinden sonra iki dostun ilk görüşmesidir bu) Benjamin’in onu, “kendisine yakın bulduğu bir ruhun, üstüne bütün şema”yı(*h) sığdırdığı iki buğday taneciğini (10) göstermek üzere Yahudi ritüel nesnelerinin sergilendiği Musée Cluny’ye sürüklediğini anlatır.
İçedönüklüğe çekilmenin nedenini iradeye yüklemek Satürn insanının belirgin özelliğidir. İradesinin zayıf olduğuna inanan melankolik, bunu geliştirmek için olağanüstü çabalara girişebilir. Bu çabalar başarılı olursa, sonunda iradenin aşırı artması, kendini durmaksızın çalışma biçiminde gösterir. “Keşiş hastalığı, uyuşukluk”tan mustarip Baudelaire, mektuplarının çoğunu ve Günceler’ini daha çok çalışma, çalışmaktan başka bir şey yapmama yolundaki tutkulu dileklerle bitirir. (“iradenin her yenilgisi”nden sonra umarsızlık –gene Baudelaire’in sözcükleri- modern sanatçıların ve entelektüellerin, özellikle bunların her ikisi birden olan kişilerin tipik yakınma konusudur.) Kişi, çalışmaya mahkûmdur; yoksa hiçbir şey yapamayabilir. Melankolik mizacın hülyalılığı bile çalışmayla sıkı kıya bağıntılıdır; sonra melankolik, bilerek düşlere benzer fantazmagorik durumlar yaratmaya çalışabilir ya da yoğunlaşma sağlayacak durumlara uyuşturucular aracılığıyla ulaşmayı seçebilir. Gerçeküstücülük, Baudelaire’in böylesine olumsuz yaşadıklarını olumlu bir biçimde vurgulamıştır yalnızca: iradenin çöküşüne hayıflanmaz, tersine bunu ideal bir durum katına yükseltip, düşsel durumların çalışma için gerekli tüm malzemeleri sağlamakta güvenilir bir dayanak olabileceğini savunur.
Sürekli çalışan, sürekli daha çok çalışmaya çalışan Benjamin, yazarın günlük varoluşu üstüne bir hayli kafa yormuştur. Tek Yönlü Yol’un çalışma için reçeteler içeren birçok bölümü vardır: en iyi koşullar, zamanlama, kullanılacak araçlar. Yürüttüğü geniş çaplı yazışmaların itici gücü kısmen, çalışmalarıyla ilgili notlar tutmaktan, raporlar vermekten ve çalışmalarının varlığını kanıtlamaktan geliyordu. Bir koleksiyoncu olarak içgüdüleri onun en büyük yardımcısıydı. Öğrenmek bir tür koleksiyonculuktu; günlük okumalarından yaptığı ve her yere taşıdığı not defterlerinde biriktirdiği alıntıları ve parçaları arkadaşlarına bu defterlerden yüksek sesle okurdu. Düşünmek de bir tür koleksiyonculuktu, en azından başlangıç aşamalarında. Birbiriyle ilgisi olmaya düşünceleri ciddiyetle kayda geçirirdi; dostlarına yazdığı mektuplarda mini denemeler geliştirirdi; gelecekte yapacağı işlerin planlarını düzelterek yeniden yazardı; düşlerini yazıya dökerdi (birkaçı tek yönlü yol’da anlatılır); okuduğu bütün kitapların numaralanmış bir listesini tutardı. (1938’de ikinci ve son kez Benjamin’i Paris’te ziyarete giden Scholem, o zamanlar okumakta olduğu kitapları yazdığı defterde Marx’ın On Sekiz Brumaire’inin listeye 1649 numarayla kaydedilmiş olduğunu gördüğünü anımsar.)
Melankolik, nasıl oluyor da bir irade kahramanına dönüşüyor? Çalışmanın bir uyuşturucu, bir zorunluluk olabileceği gerçeğine dayanarak. (Gerçeküstücülük üzerine yazdığı denemesinde Benjamin, “ünlü bir uyuşturucu olan düşünme,” diye yazar.) gerçekten de, en iyi müptelalar melankolikler arasından çıkar, çünkü gerçek iptila tek başına yaşanan bir şeydir. 1920’li yılların sonlarına doğru, Benjamin’in bir doktor dostunun gözetimi altında giriştiği afyon içme deneyimleri, bir teslimiyet değil, bilinçli bir girişimdir; iradenin zorlamalarından kaçış değil, yazarlık için malzemedir. (Benjamin, afyon üzerine yazmak istediği kitabı, en önemli tasarılarından biri olarak görüyordu.)
Yalnız başına kalma ihtiyacı –insanın yalnızlığından duyduğu acıyla birlikte- melankoliğin belli başlı özelliklerinden biridir. Bir işi bitirmek için insanın yalnız kalması gerekir –ya da insan, en azından sürekli bir ilişki içinde bağımlı olmamalıdır. Benjamin’in evlilik konusundaki olumsuz görüşleri Goethe’nin gönül bağları kitabı üzerine yazdığı denemede açıkça görülebilir. Onun kahramanları –Kierkegaard, Baudelaire, Proust, Kafka, Kraus- hiç evlenmemişlerdir; Scholem, Benjamin’in kendi evliliğini (Benjamin 1917’de evlendi, 1921’den sonra karısından uzaklaşarak 1930’da boşandı) “kendisi için ölümcül” gördüğünü anlatır. Doğa ve doğal ilişkiler dünyası, melankolik mizaca göre hiç de baştan çıkarıcı olarak algılanmaz. Berlin’de Geçen Çocukluk ve Berlin Günlüğü’ndeki kendi portresi, ailesine bütünüyle yabancılaşmış bir oğlu sergiler; baba ve koca olarak da Benjamin (1918’de doğmuş ve 1930’lu yılların ortasında eski karısıyla birlikte İngiltere’ye göç eden bir oğlu vardı Benjamin’in) böyle akrabalıkları ne yapacağını hiç bilememiş olan bir insan olarak görünür. Melankoliklerin gözünde, aile bağları gibi doğal şeyler, sahtelik dolu bir öznellik ve duygusallık demektir; tüm bunlar irade üzerinde, bağımsızlık üzerinde, iş üzerinde yoğunlaşma özgürlüğünü kısıtlar. Aynı zamanda insanın insanlığını bir sınavdan geçirme fırsatı sunar; melankolik de ta baştan bilir ki bu sınavda yetersiz kalacaktır.
Melankoliğin çalışma biçemi, işe gömülmek, işin üstünde bütünüyle yoğunlaşmaktır. Ya bütünüyle gömülürsünüz ya da dikkatiniz dağılır gider. Bir yazar olarak Benjamin’in olağanüstü bir yoğunlaşma yetisi vardı. Alman Trauerspiel’inin Kökenleri’ni, araştırmalarını iki yıl içinde tamamlayıp yazabilmişti; Berlin Günlüğü’nde övünerek anlattığı gibi, bu kitabın bazı bölümleri bir caféde, caz orkestrasının yanındaki masada yazılmıştı. Ama Benjamin, oldukça üretken bir biçimde yazıyorduysa da –bazı dönemlerde, Alman gazeteleri ve dergilerine her hafta yazı verdiği oluyordu- onun için normal boyutlarda bir kitap daha yazmak mümkün olmamıştı. 1935 tarihli bir mektupta Benjamin, 1927’de yazmaya başladığı ve iki yılda bitirebileceğini düşündüğü 19. yüzyılın başkenti Paris’i yazmanın “Satürn hızı”yla ilerlediğinden söz eder. (13) Benjamin’in kendine özgü yazı türü, denemedir. Melankoliğin yoğun ve tüketici dikkati, Benjamin’in düşüncelerini geliştirip ulaşabileceği uzunluğa doğal sınırlar getirmiştir. En önemli denemeleri, kendilerine zarar vermeden, tam zamanında bitmiş gibi görünür.
Benjamin’in cümleleri, alışılmış biçimde üretilmemiştir. Birbirlerinden çıkmaz ya da birbirlerini getirmezler. Her cümle sanki ilk ya da son cümleymiş gibi yazılmıştır. (Alman Trauerspiel’inin Kökenleri’ne yazdığı önsözde Benjamin, “yazar, her yeni cümlede durmalı ve yeniden başlamalıdır,” der.) zihinsel ve tarihi oluşumlar, kavramsal tablolar gibi işlenmiştir: Düşünceler en uç noktada kâğıda geçirilmiştir ve entelektüel perspektifler baş döndürücüdür. Benjamin’in, yanlış bir adlandırmayla aforistik olarak nitelendirilen düşünme ve yazma biçemine, aslında donmuş çerçeveli Barok biçem demek daha doğru olur. Bu biçemi üretmek bir işkencedir. Öyle ki, mutlak yoğunlaşmanın içe yönelik bakışları, konuyu yazarın gözlerinin önünde çözüp eritmeden önce her bir cümle her şeyi dile getirmek zorundadır. Benjamin, Adorno’ya Baudelaire ve on dokuzuncu yüzyıl Paris’i üzerine yazdığı kitabındaki her fikrin “çılgınlığın kol gezdiği bir diyardan büyük çabalarla sökülüp alındığı”nı (14) söylerken, muhtemelen durumu abartmıyordu.
Bir Barok tablonun yüzeyinin hareketle dopdolu olması gibi düşüncelerle dolup taşan bu cümlelerin arkasında, daha olgunlaşmadan kesiliverme korkusuna benzer bir şey yatar. Adorno’ya yazdığı bir mektupta Benjamin 19. yüzyılın başkenti Paris adlı kitabına esin veren Aragon’un Le Paysan de Paris’ini ilk okuduğunda duyduğu heyecanları şöyle tanımlıyor: “Geceleri, yatakta iki ya da üç sayfadan fazla okuyamıyordum, çünkü yüreğim öylesine büyük bir gümbürtüyle çarpmaya başlıyordu ki kitabı elimden bırakmam gerekiyordu. ne muhteşem bir uyarı!”(15) Kalp yetmezliği, Benjamin’in zorlu çabalarının ve tutkularının eğretilemeli sınırıdır. (Benjamin’de kalp yetmezliği vardı.) Kalp yeterliliğiyse, Benjamin’in yazarlık başarısıyla ilgili olarak ortaya attığı bir eğretilemedir. Karl Kraus’u övdüğü denemesinde Benjamin şunları yazıyor: “Biçem, dilsel düşüncenin eni ve boyunca, banalliğe düşmeden özgürce hareket etme gücüyse, bu güç, dilin kanını, sözdiziminin kılcal damarlarından geçirerek en uzak dokulara pompalayan büyük düşüncelerin yürek gücüyle kazanılır büyük ölçüde.”
Düşünmek, yazmak eninde sonunda birer yaşama erki sorunudur. İradeden yoksun olduğunu hisseden melankolik, toplayabileceği tüm yıkıcı enerjilere ihtiyacı olduğu hissine kapılabilir.
Alman Trauerspiel’inin Kökenleri’nde Benjamin, “gerçek, bilgi alanına yansıtılmaya karşı koyar,” der. Onun yoğun düzyazıları bu direncin kâğıda geçirilmiş örnekleridir ve yalanlar üreten kişilere saldıracak yer bırakmaz. Benjamin, polemiği, gerçek felsefi biçemin onuruna yakıştıramıyordu; onun yerine “yoğunlaştırılmış olumlamanın tamlığı”na ulaşmaya çalışıyordu –Goethe’nin gönül bağları kitabı üzerine yazdığı ve Goethe’nin biyografisini yazan eleştirmen Friedrich Gundolf’un savlarını yerle bir edercesine çürüttüğü denemesi, belli başlı yazıları arasında bu kuralın tek istisnasıdır. Ne var ki polemiğin ahlaki açıdan yararlılığının farkında oluşu becerisi, yüksek sesi, aforizma aşkı, yılmak bilmez polemik enerjileriyle kendisinden öylesine farklı olan ve tek başına Viyana Halk Enstitüsü’nü oluşturan Karl Kraus’u takdir etmesini engelleyemedi Benjamin’in. (16)Kraus denemesi, Benjamin’in zihnin yaşamı üzerine yazdığı en tutkulu, en sapkın savunma yazısıdır. Adorno, “ ‘aşırı zeki’ olmanın hain lekesi Benjamin’i hayatı boyunca tedirgin etmişti,” (17) diye yazmıştır. Benjamin, bu kaba saba lekelemeye karşı, yerinde –yani ahlaki olarak- kullanıldığında zekânın “insanlık dışı” olduğu bayrağımı gözüpekçe yükselterek savunmuştu kendini. “Yalnızca cinselliğin koruyucu kanatları altında var olabilen fahişelik gibi, yazarlık yaşamı da yalnızca aklın koruyucu kanatları altında gerçekleşebilen bir varoluştur,” diye yazıyordu. Bu, hem fahişeliğin kutsanması (tıpkı Kraus’un yaptığı gibi; çünkü salt cinsellik, en saf biçimiyle cinsellik demektir), hem de Benjamin’in hiç de ihtimal verilmeyecek bir biçimde Kraus’u kullanarak yaptığı gibi, yazarlık yaşamının kutsanması demektir; çünkü “salt aklın has ve şeytansı işlevi, huzur bozucu olmaktır”. Modern yazarın ahlaki görevi yaratıcı olmak değil, yıkıcı olmaktır –sığ içedönüklüğün, evrensel insancıllık kavramının rahatlatıcılığının, züppece yaratıcılığın ve boş sözlerin yıkıcısı olmaktır.
Kraus kişiliğinde örneklediği bir kamçı ve bir yıkıcı olarak yazar tipini Benjamin, 1931’de yazdığı “Yıkıcı Karakterler”(*i) adlı alegorik yazısında daha özlü bir biçimde, daha da büyük bir gözüpeklikle ele alır. Bu yazının tarihi düşündürücüdür; Scholem, Benjamin’in birkaç kez aklından geçirdiği intiharı, ilk kez 1931 yazında düşündüğünü yazar. İkinci defa ise bir sonraki yaz, “Agesilaus Santander”i yazarken düşünmüştür. Benjamin’in yıkıcı kişilik dediği Apollon nitelikli kamçı, “hep neşeyle işbaşındadır… çok az şeye gereksinimi vardır… anlaşılmak diye bir derdi yoktur… genç ve neşelidir… yaşamın yaşanmaya değer olduğunu hissetmese de intiharın zahmete değmez olduğuna inanır.”
Bir tür sihirbazlıktır bu; Benjamin’in Satürn kişiliğindeki yıkıcı öğeleri –kendi kendilerini yıkıma uğratmasınlar diye- dışarıya atma çabasıdır.
Benjamin burada yalnızca kendi yıkıcılığına göndermede bulunmuyor. Ona göre, intihara doğru garip bir modern itki söz konusudur. “Baudelaire’de İkinci İmparatorluk Dönemi Parisi”nde(*j) şunları yazıyor: “Modernliğin kişinin doğal üretim canlılığına sunduğu direnç, kişinin gücünü aşacak orandadır. İnsan yorgun düşüp ölüme sığınırsa, anlaşılabilir bir şeydir bu. Modernlik, intihar yıldızının, kahraman bir irade gücünü mühürleyen bir edimin gölgesinde olmalıdır… bu, tutkular diyarında modernliğin tek başarısıdır…”
İntihar, kahramanlık boyutlarındaki iradenin, iradenin yenilgisine karşı gösterdiği bir tepki olarak anlaşılır. Benjamin’e göre, intihardan kaçınmanın tek yolu, kahramanlığın ötesine, iradenin çabalarının ötesine geçmektir. Yıkıcı kişilik, kendini tuzağa düşmüş hissetmez, çünkü o “her yerde çıkış yolları bulur.” Var olan her şeyi kaygısızca yerle bir etme işine girişerek kendisini “dört yol ağzına” yerleştirir.
Kıyamete özgü bu kötümserlik, Satürn mizacının alaycılığına bürünmüş olmasaydı, Benjamin’in yıkıcı kişilik portresi zihnin Siegfried’ini –tanrıların koruyuculuğu altındaki o neşeli, çocuksu canavarı- getirebilirdi akla. İroni, melankoliğin yalnızlığına, toplum dışı seçmelerine verdiği olumlu addır. Tek Yönlü Yol’da Benjamin, ironiyi bireylerin toplumdan bağımsız bir yaşam sürme haklarını ortaya koymalarını sağlayan “tüm başarıların en Avrupalısı” olarak yüceltir ve ironinin Almanya’yı bütünüyle terk ettiğini belirtir. Benjamin’in, ironiyi ve kendinin farkında olmayı sevmesi, onu çağdaş Alman kültüründen soğutmuştur: Wagner’den nefret etmiş, Heidegger’i küçümsemiş ve Weimar Almanyası’nın Dışavurumculuk gibi çılgın öncü akımlarını aşağılamıştır.
Tutkuyla ama aynı zamanda ironiyle, Benjamin kendisini dört yol ağızlarına yerleştirmiştir. birçok “konumu” açık tutmak onun için önemliydi: Teolojik, Gerçeküstücü/estetik, komünist konumlarını. Bir konum öbürünü düzeltiyordu; Benjamin’in hepsine birden ihtiyacı vardı. Kararlar, elbette, bu konumların dengesini bozuyordu; kararsızlık da her şeyi yerli yerinde tutuyordu. 1938 başlarında Adorno’yu son defa gördüğünde, Fransa’dan ayrılmakta gecikmesinin nedenini “burada hâlâ savunulacak konumlar var,” dite açıklamıştı.
Benjamin, bağımsız entelektüellerin zaten nesli tükenmekte bir tür olduğunu, kapitalist toplumca olduğu kadar devrimci komünistlerce de ömrünü doldurmuş bir şey sayıldığını düşünüyordu; gerçekten de değerli her şeyin türünün son örneği olduğu bir devirde yaşadığını hissediyordu. Benjamin, Gerçeküstücülük’ün, Avrupa aydınlarının en son entelektüel kımıldanışı olduğuna, bunun uygun bir biçimde yıkıcı, nihilist türden bir entelektüellik olduğuna inanıyordu. Kraus üstüne yazdığı denemede Benjamin retorik bir biçimde sorar: Kraus, yeni bir çağın eşiğinde mi duruyor? “Tanrım, hiç de öyle değil! Çünkü o, kıyamet günü’nün eşiğinde durmaktadır.” Benjamin, burada kendisini düşünmektedir. Kıyamet günü’nde son entelektüel –harabeleri, isyankâr görüşleri, hülyaları, onmaz hüzünleri, aşağıya çevrilmiş bakışlarıyla modern kültürün o Satürn mizaçlı kahramanı- elinden gelen haktanırlık ve insanlık dışılıkla birçok “konuma” girdiğini ve aklın yaşamını sonuna dek savunduğunu açıklayacaktır.

1979

Notlar:

(*a) Benjamin’in yapıtına genel bir giriş niteliği taşıyan bir kitap için bkz. Son Bakışta Aşk, Walter Benjamin’den seçme yazılar, hazırlayan: Nurdan Gürbilek, Metis Yayınları, 1993 (2, basım).
(*b) un triste: üzgün biri, hüzünlü biri. (ç.n.)
(*c) saturnine acedia: kasvetli kayıtsızlık. (ç.n.)
(*d) flaneur: aylak, boş gezen. (ç.n.) gezerdüşünür(ö.ö.)
(*e) Benjamin’in trauerspiel’i (Barok tragedya) incelediği Der Ursprung des Deutschen Trauerspiels (1928), İngilizce’de The Origin of German Tragic Drama adıyla yayımlandı; İngilizce’ye çeviren John Osborn, Londra/nlb, 1977.
(*f) A la Recherche des Espaces Perdus: Kayıp Uzamların İzinde. (ç.n.)
(*g) Türkçe çevirisi için bkz. “Öykünme Yetisi Üzerine”, Defter, yaz 1998, çev. Zeynep Sayın. (ç.n.)
(*h) Yahudilik’te, Tevrat’ın üç parçasından oluşan iman ikrarı. (ç.n.)
(*i) Türkçe’de aynı adla w. Benjamin’in parıltılar adlı kitabının içinde yer alıyor. Belge yayınları, 1990, çev. Yılmaz Öner. (ç.n.)
(*j) Türkçe’de aynı adla, w. Benjamin’in pasajlar adlı yapıtının içinde yer alıyor. yky, 1993, çev. Ahmet Cemal. (ç.n.)

(1) Gershom Scholem’in, bunalım içindeki Yahudiler ve Yahudilik Üzerine’de “Walter Benjamin” adlı yazısı (Schocken 1976). Benjamin’den beş yaş küçük olan Scholem, onunla ancak Benjamin’in Berlin Üniversitesi’nden ayrıldıktan sonra devam ettiği Münih Üniversitesi’nde geçirdiği ilk dönem sırasında, 1915’te tanıştıklarını söyler. Belirtilmediği sürece, bu yazıda Scholem’den yapılan alıntılar 1964’te yazılan ve yukarıda adı geçen yazıdan, ya da aynı kitapta bulunan ve 1972’de yazılan “Walter Benjamin ve Meleği” adlı yazıdan yapılmıştır.
(2) Benjamin’in, 1933 Ağustosu’nda İbiza’da yazdığı kısa bir metin olan “Agesilaus Santander”den; bu metin Benjamin’in defterlerinde bulunmuştur ve ilk kez Scholem tarafından “Walter Benjamin ve meleği”nde yayımlanmıştır.
(3) Goethe’yi konu alan bu uzun deneme 1922’de yazılmış ve Viyana’da Hugo von Hofmannstahl’ın çıkardığı Neue Deutsche Beitrage adlı dergide 1924-1925’te iki bölüm halinde yayımlanmıştır. 1937’de Benjamin, bu denemeden Goethe’nin Satürn kişiliğiyle ilgili olan kısımları alarak oluşturduğu yazıyı Fransızca çevirisiyle Les Cahiers du Sud’de, “L’angoisse Mythique Chez Goethe” başlığı altında yayımlamıştır.
(4) Benjamin’in “Robert Walser” başlıklı kısa denemesi ilk kez 1929’da Das Tagebuch’ta yayımlanmıştır; bu deneme henüz başka bir dile çevrilmemiştir.
(5) Asja Lacis ve Benjamin 1924 yazında Capri’de tanımışlardır. Asja, Letonyalı bir komünist devrimci ve tiyatro yönetmeniydi; Brecht ve Piscator’a asistanlık yapıyordu; Benjamin onunla birlikte 1925’te “Napoli”yi, onun için de 1928’de “Proleter Çocukları için Bir Tiyatro Programı”nı yazmıştır. 1926-27 yazında Benjamin’i Moskova’ya davet ettiren ve onu 1929’da Brecht’le tanıştıran Lacis’tir. 1930’da, sonunda karısından boşandığında Benjamin onunla evlenmeyi umuyordu. Fakat Lacis Riga’ya döndü ve sonraki on yılı bir Sovyet kampında geçirdi.
(6) Geçmişin, gelecek hakkında önceden haber veren bir kehanet olarak okunabilme niteliği açısından Berlin’de Geçen Çocukluk üzerine 1961’de yazılmış çok güzel bir deneme için bkz. Peter Szondi, “Geçmişteki Umut: Walter Benjamin”, Critical Inquiry’de çevirisi yayımlanmış, cilt iv, no.3, ilkbahar 1978.
(7) Scholem şöyle devam ediyor: “Benjamin’le baş edebilmek için de insanın büyük sabra sahip olması gerekirdi. Onunla, ancak çok sabırlı insanlar derinden ilişki kurabilirdi.” Scholem, 1939 sonbaharında Paris yakınlarında ve Nevers’de bir kampta alıkonulduğu sırada Benjamin’in yanında bulunan birisinin tanıklığından örnekler getiriyor; Benjamin “hiçbir gösterişe kaçmaksızın, en zor koşullar altında bile sürdürdüğü, çileciliğe varan, sınırsız sabrıyla” öbür tutuklular üzerinde unutulmaz izler bırakmış…
(8) bkz. H.W. Belmore, German Life and Lletters’da “Walter Benjamin Üzerine Bazı Anılar”, cilt xxviii, no. 2, Ocak 1975. Benjamin’in bu kinle çizilmiş, hiç de değerbilir olmayan portresi, terk edilen bu arkadaşlardan birinin, altmış yıl sonra bile kurtulamadığı hiç azalmamış kızgınlığın belgesidir. Herbert Belmore, Benjamin’in liseden sınıf arkadaşıydı; Benjamin’in mektuplarının iki ciltten oluşan Suhrkamp baskısındaki ilk mektuplar (no. 1-10) H. Belmore’a yazılmıştır.
(9) Christian Florens Rang’a Mektup (Suhrkamp Briefe’de no. 126), 9 Aralık 1923.
(10) Scholem bu öyküyü “Walter Benjamin”de anlatır. Ama ayrıca bkz. Benjamin’in Paris’ten Scholem’e yazdığı 29 Mayıs 1926 tarihli mektup (Briefe’de no. 156); bu uzun mektubun sonlarına doğru Benjamin şunları yazıyor: “Bu, bir bakıma Marksist mektupla bir Liliput devleti kuramazdım. Ama sana şunu söyleyeyim ki Musée Cluny’nin Yahudi bölümünde, bu sayfanın yarısından birazcık daha büyük bir yere sığdırılmış bir Esther kitabı keşfettim. Herhalde bu senin Paris’e gelişini çabuklaştırır.” Scholem, Benjamin’in minyatürlere olan tutkusunun, onun Tek Yönlü Yol’da açıkça ortaya çıkan kısa, edebi sözcelere olan beğenisini gösterdiğini savunur. Belki öyledir; ne var ki 1920’lerde bu tür kitaplar oldukça revaçtaydı ve bu kısa, bağımsız metinlerin sunuluşu, özellikle gerçeküstücü bir montaj biçemiyle yapılıyordu. Tek Yönlü Yol, Ernst Rowohlt tarafından şok yaratıcı reklam etkileri taşıyan bir tipografiyle kitapçık olarak basılmıştı; kapak, gazete reklamlarından, ilanlardan, resmi ve resmi olmayan birçok işaretten alınmış büyük harflerle yazılmış saldırgan cümlelerin, fotoğrafla montajından oluşuyordu. Benjamin’in, “kışkırtıcı dili” yüceltip “kitapların evrensel, yapmacıklı tutumları”nı yerdiği giriş kısmı, Tek Yönlü Yol’un nasıl bir kitap olmak üzere tasarlandığı pek bilinmeden pek bir anlam ifade etmez.
(11) bkz. Benjamin’in 17 Ocak 1940’ta Paris’teyken Gretel Adorno’ya yazdığı mektup. (Briefe’de no. 326).
(12) Illuminations’da, Londra, 1970; bu, Benjamin’in yazılarından yapılan, Kafka ve Proust denemelerini de içeren daha erken tarihli bir seçmedir; yayımlayan Hannah Arendt. (Türkçesi Ahmet Cemal, Gösteri dergisi, Ağustos 1987. [ç.n.])
(13) 25 Mayıs 1935’te Paris’ten Werner Kraft’a yazılan mektup (Briefe’de no. 259). 1940 yılında öldüğünde Benjamin binlerce sayfalık el yazması bıraktı, bunların da ancak çok küçük bir bölümü yayımlandı. Charles Baudelaire: A Lyric Poet in the Era of High Capitalism (New Left Books, 1973), Benjamin’in bugüne dek ancak Almanca yayımlanmış olan Paris tasarısının malzemelerinden yapılan çevirileri içerir.
(14) New York’ta bulunan Adorno’nun 10 Kasım 1938’de Benjamin’e yazdığı bir mektuptan; Aesthetics and Politics’te (New Left Books,1977) çevirisi yayımlanmıştır. (Türkçe’de Estetik ve Politika, Eleştiri yayınları, 1985) Benjamin, Adorno’yla (Adorno 20 yaşındayken) 1923’te tanışmıştır; 1935’te de Benjamin, Adorno’nun üyesi bulunduğu Max Horkheimer Sosyal Araştırmalar Enstitüsü’nden ufak bir ödenek almaya başlamıştı.
(15) 31 Mayıs 1935’te Paris’ten Adorno’ya yazılan mektup (Briefe’de no. 260).
(16) Kitap tanıtma yazılarında Benjamin’in Kraus’a benzeyen yanı ortaya çıkıyordu. bkz. Kraus denemesiyle aynı yılda (1931) yazdığı “Sol Kanat Melankolisi”; bu yazıda, Erich Kastner’in bir şiir kitabını yerden yere vurur ve –Kastner aracılığıyla- sığ ve bilgiççe melankolik olan her şeyi aşağılar. Screen’de İngilice çevirisi yayımlanmış, cilt xv, no. 2, yaz 1974.
(17) Adorno’nun , Prisms’de yayımlanan “Walter Benjamin’in Bir Portresi” adlı denemesi, nlb, basılacak, 1979 (kitap yayımlanmıştır ç.n.)

K-KENDİNİ BULMA YOLLARI

2010-09-12T14:55:00.004+03:00

Moebius

5-5 EYLÜL 2010 PAZAR

2010-09-05T20:22:00.002+03:00

İçinde oyuncak olan bir kutuyu boşattım. Sığacağı genişlikte bir kutu, ama biraz ince. İpler vardı, sağlam, ta ne zamandan kalma. Koli bandı, maket bıçağı, bir de buzdolabıyla gelmiş büyükçe bir naylon. Kutunun içine koydum, ayaklarını karnına çekerek. Kenarlarda biraz boşluk kaldı. Daha iyi, taş konabilecek bir boşluk. Arka tarafta, eski Halk Pazarı’nın olduğu yere götürdük, orada taş vardır diye. İki büyük taşı kutunun boşluklarına koydum. Dört taraftan kapattık. Koli bandıyla sardım, kat kat. İplerle de bağladım, epeyce sıkı oldu. Sonra büyük naylona yerleştirip, naylonu da birkaç kat çevirip onu da bantla kat kat doladım. Köpekler geldi, dün yanıma oturan iri olan başlarında. Aynı yerde bankta oturmuş sigara içerken geldi yanıma, banka oturdu. Bayağı oturdu. Devasa bişey. Bana bakmadı bile. Birlikte karşıdaki ağaçları seyrettik. Kutuyu alıp aşağı indik, iskeleye. Ha, önce bir de markete uğradık, poşet almak için. Vapura binerken görevliler bu ne demesin diye poşete koyduk. Beşiktaş vapuruna bindik. Kıyıdan epey uzaklaşana kadar alt katın arka tarafında bekledik. Hava soğuk olduğundan pek kimse yok, gençten bir çocuk dışında. Uygun zamanda fırlatıverdim denize. Vapurun bıraktığı dalgalarda savruldu bir süre bir o yana bir bu yana. Sonra biraz yan yattı. Beklemeden içeri girdik. Vapur yanaştığında iskeleye, yağmur biraz hızlanmıştı. Otobüs duraklarının olduğu yerdeki büfeye oturduk. Bir sigara içtim. Çay ve tost söyledik. Her şey böyle olmak zorundaydı.

M-MACERANIN SONU

2010-09-05T12:41:00.003+03:00

'Julia' - Avcı, Sayı 14
Yazan:Giancarlo Berardi-Gino D'Antonio
Çizen:Laura Zuccheri

A-ANDROİDLER...

2010-09-04T16:05:00.003+03:00

Batty: I've seen things you people wouldn't believe. Attack ships on fire off the shoulder of Orion. I watched C-beams glitter in the dark near the Tannhauser gate. All those moments will be lost in time... like tears in rain... Time to die.

Rautger Hauer, 'Bladerunner', Ridley Scott, 1982

K-KEDİ BİŞEY İSTE

2010-09-04T02:25:00.002+03:00

Sanki kedi en çok beni seviyor gibi gelirdi. Gece sol tarafıma gelip kolumun üstüne yatıp uyur, arada bir koltukaltımı yalardı. Tabii bilmiyor, oramdan gıdıklanmam. Bir sigara yaktığımda boştaki elime burnunu sürtüp sev beniler, gözlerini gözlerime dikip seni seviyorumlar, eskisi kadar olmasa da aşk ısırıkları ve tabii hadi ilgilen mânâsında kısa “maev”lar, bu kedi en çok beni seviyor demek için yetermiş gibi. Yetmezmiş. Şimdi ölecek mi, ölmeyecek galiba; ama çok acı çekiyor. Yemiyor, içmiyor, sesi bile çıkmıyor. Yalpalayarak iki adım atıp olduğu yere yatıyor. Hiçbir şey istemiyor. İsteyemiyor. Açık tutabildiğinde gözlerini, kafası yan yatmış vaziyette iki duvarın bitiştiği yere dikiyor, öyle bakıyor. Kediler duvarlara bakabilir. Hah! Hah! Kedi dedi ki, isteyemiyorum, çok acı çekiyorum. İstememek kediyi öldürür. Hah! Hah!

Bişey istesene Allahın belası, bişey iste.

B-BU DOĞRU-3

2010-08-19T23:48:00.001+03:00

SEVME EMEĞİ

Benjamin’in (yine Benjamin) “Son bakışta aşk”ı. Kendindeki o’nu (hadi buna “yanılsama” diyelim) reddetmeden o’nu (anladığın-anlamadığın, gördüğün-göremediğin o. Kendi içsel değeriyle o) sevebilmek. O’nun hep “o” olarak kalmayacağını, değişeceğini, değiştiğini bilerek.

40’lı yaşlarında bir kadın: “Biri ne zaman ‘Seni seviyorum’ dese, amanın, tehlike var, kaçmak gerek diye düşünürüm. Çünkü kim bunu dediyse hiç iyi şeyler olmadı.” Vaktiyle köpek ısırmışsa, “köpek”, ısıran bir varlık olarak kalır ya, oysa aynı zamanda oyun oynanacak, tüyleri okşanacak bir varlık da olduğunu öğrenene kadar.

20’li yaşlarında bir kadın: “Beni anlamasını değil, sevmesini istiyorum.” Bir feryat. Feryat ama, gerçek bir şey. Neye ihtiyacı olduğunu biliyor. İhtiyaçtan dolayı birini sevmezsin ama onun sevmesine ihtiyaç duyarsın. Sonra da onun ihtiyacına cevap verirsin “göstererek”.

B-BU DOĞRU-2

2010-08-19T23:46:00.001+03:00

ANLAMA ÇABASI

“Beni bir tek sen anlıyorsun.”
Tamam, bu abartılı diyelim. “Beni ne kadar iyi anlıyorsun!”
Daha makul gibi… Oysa soru hali daha gerçek: “Beni ne kadar iyi anlıyorsun?”
Cevap: “Kendini ne kadar iyi anlatıyorsun?”
Anlama kabiliyetsizliğinden, anlatma beceriksizliğinden değil. Bütün psikoterapi tekniklerini bilsen de, bütün yazma-anlatma yollarına vâkıf olsan da anlama-anlatmanın sınırlarını geçememe mahkûmiyeti.

Çaba sarf etmek, sadece bu. Sızmak için, nüfuz etmek için çaba sarf etmek. Hiçbir zaman da tatmin edici olmayacağını bilerek.

B-BU DOĞRU-1

2010-08-19T23:43:00.003+03:00

O DEĞİL, BU!

Şimdi bir şeyler yapıyoruz ve bu, bu, bu katılamaz. Sen, o ve o var ama onlar yok. Ne kadar dışlayıcı... Sen varsın ama o yok. Ha, seçilmemiş olanın çok da umurunda mı, değil, pek umurunda değil, belki bazen ya da birisi dert edebilir ama öyle pek umurunda değil. Seçenin ise onu seçmemiş olması neredeyse hastalıklı bir keskinlik. Hastalıklı gibi görünmesi (“görünmesi”, çünkü “sağlıklı” olan bu.), içten gelen, neredeyse ne olduğunu bilmediği bir dayatmayla ilgili olması. “O adam kötü, çünkü bunları bunları yaptı, şunu söyledi, kaşı gözü de şöyle oynuyor; o yüzden onu seçmedim” gibi sadece deneyimle ilgili değil. İçeriden bişey zorluyor. “Bu kadın yürüdüğü gibi düşünüyor, işte bu yüzden o”. Tamam, bu ama yine de neden bu? Zorlayan, “zorunlu olarak bu” dedirten bişey var. Öz mü dersin, bilinçdışı mı dersin, ne dersen de. İçeriden geliyor.

G-GÖZDEN GEÇİRME-4

2010-08-19T20:59:00.005+03:00

BASİRET

Yapılması gerekeni kendini dayattığı zamanda yapmak. Ya da olgunlaşmamış olanı erkenden, vakti gelmeden öne almak.

Su damlatan bozuk musluğu yüksek meblağlı bir fatura (aşağılık faturalar ve aşağılık kredi kartları) gelmeden tamir etmemek. Kanser olup sürünmeden (bedenim bana ait) sigarayı bırakamamak. Barbarlar kapıdayken meleklerin cinsiyetini tartışmak (Evet, bu mühim, yoksa intelect nasıl gelişirdi. Ama barbarlar da kapıda. Bir bakıver, yağma, katliam, tecavüz… Ne oluyor orada)

Fani olana mesafeli bir üstten bakış.
Basiret eksikliği…

G-GÖZDEN GEÇİRME-3

2010-08-18T23:25:00.002+03:00

ISLIK ÇALMAK YOK

Evren sınırlı ama sonsuzmuş. Paradoks gibi ya da laf cambazlığı… Yıldızlar, gezegenler, kuasarlar, kara delikler bir yerde bitiyor. Tam nerde bitiyor onu bilmiyoruz ama bitiyor. Sınır burası. Sonrası sonsuz. Sınırın bittiği yerde son başlıyor. Optimistler “Bişeyin bitişi başka bişeyin başlangıcıdır” diyecekler. Halbuki bir kara delik bile, kendi içine gömülmüş, kendi üstüne katlanmış, tasarlanamayacak yoğunlukta bir bilye tanesi olsa da, henüz var olduğuna göre bir yıldızdır. Diğerlerini tartışmaya bile gerek yok. Kuyrukluyıldızlar, asteroidler bile var. Sınıra dahil… Sınır bitince başlayan sonsuz safi karanlık. Burada karanlığa alışmak, korkmuyorum canım demek için ıslık çalamazsın, malum ses havada ilerler.